‘Ik zag dat een tiener ook superheld kan zijn’

De 93-jarige scriptschrijver, vader van Spider-Man, de X-Men, de Hulk en 590 andere superhelden en -schurken, is nog altijd verbaasd over zijn succes en de huidige dominantie van zijn striphuis-annex-filmstudio Marvel. „Het enige wat ik hoopte, was dat mijn strips een beetje zouden verkopen en dat ik niet ontslagen werd.”

Foto Ben hider/Getty Images, bewerking fotodienst nrc

Aan filmsterren geen gebrek tijdens de Hollywoodpremière van superhelden-epos Captain America: Civil War. Robert Downey Jr., Chris Evans en Don Cheadle zijn er. Maar langs de rode loper wachten de fans deze voorjaarsavond op een oude man met een wandelstok.

Pas als Stan Lee (93) zich naar de zaal spoedt, ontstaat een pandemonium. „Stan! Hier!”, klinkt het van alle kanten. Stripboeken en T-shirts worden onder zijn neus gedrukt voor een handtekening. Twee assistenten moeten eraan te pas komen om een einde te maken aan het selfie-feest met Lee, die half doof is en niet goed meer ziet. Het in Blues Brother-pakken gestoken duo wijkt nooit van zijn zijde. Ze herhalen vragen luid in zijn oor, herinneren Lee aan feitjes of droppen namen. „Trouwens: Federico Fellini zei dat Stan uniek is, omdat hij stripfiguren menselijk maakte, wat niemand ooit had gedaan”, vertelt een van de assistenten ongevraagd. „Fellini was een groot bewonderaar van Stan Lee.”

Ook zonder Fellini hebben fanboys alle reden om opgewonden te raken over scriptschrijver Stan Lee. Als geestelijk vader van Spider-Man, Iron Man, de Hulk, The Avengers, X-Men en nog veel meer stripfiguren geldt Lee als aartsvader van het Marvel-imperium. De personages die hij tot leven wekte, hebben vele miljarden dollars opgebracht. Generaties kinderen zijn opgegroeid met de avonturen die hij verzon.

Onnodig neerbuigend

Tijdens een zeldzaam groepsinterview in Los Angeles komt Lee nuchter over. „Ik denk dat ik geluk had”, zegt de schrijver. Spider-Man verzon hij in 1962. „Ik begon op het juiste moment. Er werden toen gewoon geen goeie stripboeken geschreven.” Collega’s dachten dat strips alleen voor kleine kinderen waren. Neerbuigend, onnodig simpel, vond Lee de verhalen. „Ik besloot dat ik voor grote mensen wilde schrijven. Voor mezelf. Het soort verhalen dat ík zou willen lezen, met een woordenschat op universiteitsniveau.” Kinderen bleken dat ook gewoon aan te kunnen.

Tot op heden heeft Stan Lee ruim 590 personages verzonnen; hij lijkt nog steeds verbaasd over zijn eigen succes. Met zijn superhelden groeide Marvel onder de vleugels van Disney de afgelopen jaren uit tot machtige filmstudio. De nieuwste Captain America-film bracht deze lente wereldwijd al ruim een miljard dollar op, veel meer dan het vlaggeschip dat rivaal DC Comics in stelling bracht: Batman v Superman: Dawn of Justice. Tot 2020 staan er nog zeker tien Marvelfilms op de agenda en ook in andere, snel groeiende filmmarkten zet Marvel hoog in. Vorige maand werd bekend dat er een Indiase actiefilm komt, Chakra The Invincible, op basis van het gelijknamige karakter van Lee. Bollywoodregisseur Vikramaditya Motwane leidt het project. In China komt de eerste Chinese superheld eraan in The Realm of the Tiger.

„Ik had in geen miljoen jaar verwacht dat er ook maar één film zou komen”, zegt Lee. „Het enige wat ik hoopte, wat alle tekenaars en schrijvers hopen, was dat mijn stripboeken een beetje zouden verkopen. Dat we niet zouden worden ontslagen en de huur konden betalen.”

Supergewone mensen

Stanley Martin Lieber werd in 1922 geboren in New York, de zoon van Roemeense joden. De noordelijke helft van Manhattan is inmiddels overgenomen door Woody Allen-fans met geld, maar toen Stan er opgroeide, heerste er armoede, zeker tijdens de Grote Depressie. In boeken en films met Errol Flynn kon hij wegdromen; als tiener nam hij zich voor om de Great American Novel te schrijven. Het idee van de superheld zat toen al in zijn hoofd, legt Lee uit: „Bij Charles Dickens en Mark Twain las ik graag over de helden. Voor mij waren ze altijd supergewone mensen die buitengewone dingen konden.” In tegenstelling tot „de mythes die je over mij hoort”, verklaren persoonlijke ervaringen zijn liefde voor de superheld niet. „Het zou prachtig zijn als ik kon vertellen dat ik altijd werd gepest en wraak wilde nemen. Maar nee, ik had een heel vredige jeugd. Als jongens wilden knokken, praatte ik net zolang op ze in tot ze verveeld afdropen.”

In 1939 vond hij een baantje als assistent bij een stripuitgeverij. Twee jaar later dook zijn eerste verhaal op in stripboek Captain America Comics, aflevering 3. Het karakter Steve Rogers, alias Captain America, supersoldaat en hyperpatriot, was geschapen door Jack Kirby en Joe Simon. Stan gaf de held zijn beroemde schild, dat hij sindsdien tevens gebruikt als massavernietigingswapen: een magische mix van boemerang en frisbee, gemaakt van vlijmscherp staal. Zijn pseudoniem was vanaf toen Stan Lee. Later legde hij uit dat hij zijn echte naam wilde bewaren voor serieus literair werk. Daar kwam het nooit van. Stan Lee beklijfde.

Spider-Man

Spider-Man was zijn eerste grote succes. Met tekenaar Steve Ditko creëerde hij in de jaren zestig de ploeterende puber Peter Parker, die in zijn rood-blauwe pak transformeerde in Spider-Man. Het ontstaan van dit karakter was prozaïsch: „Ik zag een vlieg en dacht: zou het niet groovy zijn om een held te hebben die zich aan een muur kan vastklampen en omhoog kan, als een vlieg?” De namen Fly Man en Mosquito Man verwierp hij; Spider-Man klonk „iets dramatischer”.

Baanbrekend bleek zijn idee Spider-Man een moeilijke jeugd te geven: Peter Parker is een wees die worstelt met eenzaamheid en afwijzing, ook nu weer, in de nieuwe Captain America-film. „Destijds zag niemand jonge mensen als potentiële superhelden. En persoonlijke problemen hadden zij al helemaal niet”, zegt Lee. „Dus probeerde ik dat.”

Zijn baas vond Spider-Man een slecht idee. Iedereen is bang voor spinnen en tieners deugen alleen als sidekicks, kreeg hij te horen. Pas nadat hij Spider-Man terloops had geïntroduceerd in het laatste nummer van een stripreeks die toch al ter ziele ging, zag de uitgever in dat Lee een geniaal personage had verzonnen.

Lee groeide uit tot symbool van Marvel, de stripuitgever-filmstudio die indertijd Atlas Comics heette. Hij verzon de naam, naar superheld Captain Marvel. „Marvel leent zich voor ronkende reclame”, zegt Lee. Met de bombastische galm van een Amerikaanse commercial: „Marvel marches on! Welcome to the Marvel age of comics!

In de 21ste eeuw had Stan Lee een cameo, of bijrolletje, in 27 superheldenfilms met zijn personages in de hoofdrol. Een favoriet? De eerste Spider-Man met Toby Maguire in 2002 misschien, de definitieve doorbraak van de superheldenfilm volgens Lee. Ook is hij een fan van Robert Downey Jr., die als Iron Man in 2008 aan de wieg stond van de huidige serie Avenger-hitfilms van Marvel. Op Benedict Cumberbatch als Doctor Strange, zijn in de hippe jaren zestig verzonnen geestverruimende magiër, verheugt hij zich: die film komt dit najaar uit.

Alle films hebben Lee op de titelrol als uitvoerend producent, soms ook als ‘scenariodokter’. Of Lee, die naar schatting 200 miljoen dollar waard is, zelf nog een percentage meepikt van deze miljardenbusiness van films, tv-series, stripboeken en merchandising? Hij grijnst. „Het breekt mijn hart, maar nee. Maar dat is niet erg hoor. Ze geven me wel cameo’s.”

    • Diederik van Hoogstraten