Humboldt is de vergeten held die we nu nodig hebben

Von Humboldt

Andrea Wulf schreef een veelgeprezen biografie over de ontdekkingsreiziger Alexander von Humboldt, die zich diep verbonden voelde met de natuur. „Wij hebben zijn kijk op de natuur nodig als we klimaatverandering willen aanpakken.”

Andrea Wulf schreef een biografie over Alexander Humboldt. "Het is schandalig dat hij vergeten is, maar ik ga hem weer op zijn voetstuk zetten." Foto Anais Lopez

Vijf jaar lang las Andrea Wulf de brieven van Alexander von Humboldt (1769-1859), zijn reisverslagen en boeken. Ze reisde de avonturier achterna, overzag de grasvlakten van Llanos, voer over de Orinoco-rivier en beklom de Chimborazo-vulkaan in Ecuador (6.263 meter). En toen bekroop de schrijfster de angst. Wat nu als niemand over Humboldt wil lezen?

Wulfs vrees was onterecht. Haar biografie over Humboldt werd door de New York Times uitgeroepen tot een van de tien beste boeken van 2015. Het boek wordt in meer dan twintig talen vertaald. De Nederlandse vertaling, De Uitvinder van de Natuur, is zojuist verschenen.

Het hele leven van Humboldt zit nu in Wulfs hoofd. In de zonnige binnentuin van haar uitgever vertelt Wulf hoe Humboldt op ontdekkingsreis ging naar Zuid-Amerika en terugkeerde als held. Hoe Humboldt onze kijk op de natuur veranderde. Hoe zijn naam voortleeft in bergen, zeestromen, baaien en een pinguïnsoort. En hoe de wereld Humboldt uiteindelijk vergat.

Wulf heeft besloten dat het tijd is voor een hernieuwde kennismaking. „Humboldt is de voorvader van de natuurbeweging en een visionair. Het is schandalig dat hij vergeten is, maar ik ga hem weer op zijn voetstuk zetten. Daar hoort hij thuis.”

Waarom kent niemand Humboldt meer?

„Er staat geen grote ontdekking op zijn naam, hij is geen Darwin met een evolutietheorie of Newton met een zwaartekrachtswet. Humboldt komt met een wereldbeeld, het idee van de natuur als een ‘web van leven’, waarin alles met elkaar verbonden is. Na zijn reizen in Zuid-Amerika concludeert hij dat er over de hele wereld klimaatzones zijn waar eenzelfde type planten groeien. Die ideeën zijn nu zo alomtegenwoordig dat de man erachter vergeten is geraakt.

„De andere reden is dat zijn idee, dat je met verbeelding, emoties en gevoelens de natuur pas écht begrijpen kan, uit de mode is geraakt. In de negentiende eeuw was het nog normaal om zo te denken, maar in de twintigste eeuw werd je erom uitgelachen.”

Wat was Humboldt voor man?

„Een veelweter met een buitengewoon geheugen. Hij was geen ontdekker, maar een verbinder. Hij ving de ideeën op die rondzweefden in zijn tijd en bracht ze bij elkaar.”

Humboldt werd geboren in Pruisen als zoon van aristocraten. Humboldts moeder was kil, zijn geliefde vader stierf toen hij negen jaar oud was. Toen zijn moeder in 1796 stierf, nam Humboldt niet de moeite haar begrafenis bij te wonen. Hij voelde zich bevrijd en ging reizen. In 1799 komt zijn droom uit: de Spaanse koning geeft hem toestemming de Spaanse koloniën in Zuid-Amerika te bezoeken.

Waar kwam Humboldts reisdrift vandaan?

„Die had hij al als kind. Humboldt trok zich vaak terug in de natuur. Hij dwaalde door de bossen, terwijl zijn broer Wilhelm in de boeken zat. Wilhelm blijft altijd de verantwoordelijke oudere broer. Hij trouwt, krijgt kinderen, wordt ambassadeur en minister van onderwijs. De Humboldt-Universität in Berlijn is naar hem vernoemd. En dan is er Alexander, die zich met zijn grote expeditie uit het Pruisische korset weet te wurmen.”

In Zuid-Amerika trotseert hij het Andes-gebergte en het regenwoud. Waar haalt een aristocratische jongeman uit Europa het uithoudingsvermogen vandaan?

„Het is verbazingwekkend. De Chimborazo gold destijds als hoogste berg ter wereld en Humboldt wil hem per se bedwingen. Hij beschrijft hoe de rotsen de zolen van zijn schoenen aan flarden scheuren. Hij loopt dus blootsvoets door de sneeuw! Hoe houdt hij zichzelf ’s nachts warm?

„Als kind was Humboldt juist een ziekelijk jongetje. Maar vanaf het moment dat hij in Zuid-Amerika arriveert is hij als herboren. Als hij na vijf jaar in Europa terugkeert is hij gezonder, dikker en gelukkiger dan ooit tevoren. Ik denk dat hij zich verlost voelt van zijn verplichtingen in Pruisen. Dat woog op tegen de ontberingen. Hij was vrij, niemand kende hem, hij was meester van zijn eigen lot.”

Waarom was de Chimborazo zo belangrijk voor Humboldt?

„Op de Chimborazo komt alles samen. Hij beschrijft de beklimming als een botanische reis van de evenaar naar de polen, van tropische planten in valleien tot het laatste beetje korstmos op de sneeuwgrens. Humboldt zag overeenkomsten met de korstmossen uit Lapland die hij had gezien in herbaria. Daar, dichtbij de top van de Chimborazo, sloeg hij een verbinding tussen continenten.”

Heb jij in Zuid-Amerika gezien wat Humboldt zag?

„Zuid-Amerika is nu natuurlijk een stuk dichter bevolkt dan in Humboldts tijd. Maar zodra je de Orinoco of de Andes bereikt, zijn de landschappen nog hetzelfde. Behalve dat ik niet zelf 2.200 kilometer hoefde te peddelen.”

„Zijn reizen maakten van Humboldt een wereldster. Als hij terugkeert in Europa, is hij het middelpunt van diners en feestjes. Grote mannen als Goethe verslinden zijn boeken – en Darwin later ook. De Pruisische koning benoemt hem tot kamerheer aan zijn hof. Humboldt accepteert die aanstelling, maar blijft wel in Parijs wonen.”

Waarom was Humboldt zo geliefd?

„Aan de ene kant werd Humboldt gevreesd om zijn scherpe tong, maar tegelijkertijd was hij ontzettend charmant. Dat buitte hij ook uit. Zijn faam stelde hem in staat in tijden van oorlog en revolutie te overleven.”

Dat klinkt alsof hij ook vijanden heeft gemaakt.

„Oh jazeker. Napoleon moest niets van hem hebben. In 1810 geeft Napoleon hem het bevel om Frankrijk binnen 24 uur te verlaten. Humboldt slaagt er vervolgens in om zoveel wetenschappers op te trommelen die het voor hem opnemen, dat Napoleon zijn bevel weer intrekt.

„Ook de Spanjaarden waren niet gelukkig met Humboldt. Zij gaven Humboldt toestemming om door hun Zuid-Amerikaanse koloniën te reizen. En wat doet Humboldt? Hij betaalt de Spaanse koning terug door hem publiekelijk te beschuldigen van onderdrukking en wanbestuur.”

Humboldt maakte één grote reis, naar Zuid-Amerika. Waarom heeft hij nooit meer gereisd?

„Humboldt wil na zijn reis door Amerika nog dolgraag naar de Himalaya, op het wanhopige af. Daar zou hij zijn klimaattheorieën kunnen bevestigen. Maar de Britten zouden wel gek zijn geweest om Humboldt tot hun koloniën toe te laten, na wat hij Spanje had geflikt. Pas als hij zestig jaar oud is, realiseert Humboldt zich dat hij nooit meer naar India zal gaan. Vanaf dan steekt hij al zijn energie in het overtuigen van andere wetenschappers om naar de Himalaya af te reizen.

„Uiteindelijk wordt de Britse botanicus Joseph Dalton Hooker Humboldts voetsoldaat in India. Hooker krijgt voortdurend opdrachten van Humboldt om op bepaalde hoogtes planten te verzamelen. Al die informatie verwerkt hij in Kosmos, een ambitieus en omvangrijk boekwerk waarin Humboldt de complete natuur beschrijft, in wat hij zelf ‘natuurportretten’ noemt.”

Humboldts broer Wilhelm was belangrijk voor hem. Hoe was hun band?

„Wilhelm maakt zich zorgen over zijn jonge broer, over het geld dat Alexander uitgeeft. En hij heeft moeite met de intense vriendschappen die Alexander sluit met mannen. Wilhelm staat niet toe dat Alexander en een vriend in zijn huis overnachten. Toch bleef de band tussen de twee broers hecht. Alexander schrijft op een gegeven moment aan Wilhelm: „De enige reden dat ik naar Berlijn kom, is omdat ik van je hou en bij je moet zijn.”

Friedrich Georg Weitsch (1806)

Portret van Alexander von Humboldt, na zijn reis door Latijns-Amerika. Friedrich Georg Weitsch (1806)

Gingen Humboldts vriendschappen met mannen verder dan vriendschap?

„Ik denk dat Humboldt homo was. Zeker zullen we dat nooit weten, maar het is vreemd dat er nooit een vrouw is opgestaan die claimde dat ze een affaire had met de beroemdste wetenschapper van zijn tijd.

„Zelf schrijft Humboldt: ‘de grootste liefde in mijn leven zijn de wetenschappen en de natuur.’ En dat is waar. Hij had niet kunnen doen wat hij heeft gedaan als hij een vrouw en zeven kinderen had gehad.”

Humboldt schilderde natuurlandschappen en was nauw bevriend schrijvers en kunstenaars. Waarom kon Humboldt het gat tussen wetenschap en kunst overbruggen?

„Het onderscheid tussen kunst en wetenschap was in zijn tijd lang niet zo scherp als nu. Humboldt moest als wetenschapper tegelijkertijd ook kunstenaar zijn, zeker als ontdekkingsreiziger. Hij komt terug uit Zuid-Amerika met portfolio’s vol schetsen. Het landschap schilderen was voor hem even belangrijk om de natuur te begrijpen als het verzamelen van gegevens.”

Veel Duitsers hebben romantische ideeën over natuur en bossen. Is dat Humboldts erfenis?

„Hmm, dat weet ik niet. Mijn Duitse uitgever zoekt naarstig naar een goede vertaling voor web of life. Daar bestaat in het Duits geen woord voor. Terwijl de Duitse taal normaal zo precies is.”

Wij gebruiken daarom veel Duitse woorden in het Nederlands. Zoals heimwee.

„Echt waar? En Fernweh, kennen jullie dat ook? Een van mijn favoriete Duitse woorden is Waldeinsamkeit. Het woord stamt uit de tijd van Humboldt, het beschrijft het gevoel dat je hebt als je in je eentje in het bos bent en je verbonden voelt met de natuur.”

Dat is precies die Duits-romantische blik die ik bedoel.

„Ik denk dat we die kijk op de natuur nodig hebben als we klimaatverandering willen aanpakken. Humboldt werd gedreven door een bewondering voor de natuur. We hebben weer een generatie nodig die deze bewondering met hem deelt. We zullen nooit beschermen waar we niet van houden. Poëzie en kunst zijn net zo belangrijk om de natuur te beschermen als wetenschap. Humboldt is de held die we nu nodig hebben.”

    • Lucas Brouwers