De Bezige Bij is ‘aan het vervellen’

De Bezige Bij verkeert in zwaar weer. Geen grote successen en morrende sterauteurs.

Foto Hollandse Hoogte

Eerst Tommy Wieringa, nu Jessica Durlacher. Nu twee sterauteurs van De Bezige Bij besloten hebben hun volgende boek niet meer bij De Bezige Bij te laten verschijnen, begint de rel rond de Belgische activist Abou Jahjah de uitgeverij echt pijn te doen. De kans is erg klein dat de verkoopcijfers van Abou Jahjahs omstreden pamflet deze verliezen zullen compenseren.

Durlacher, Wieringa en andere auteurs maakten bezwaar toen Jahjah dit voorjaar een contract voor twee boeken kreeg. Zij verwijten hem antisemitisme en vinden dat hij niet thuishoort bij een uitgeverij die uit het verzet is ontstaan.

Inmiddels heeft De Bezige Bij maatregelen getroffen om zulke ongelukken in de toekomst te voorkomen. Voortaan overleggen de hoofdredacteuren van de verschillende bedrijfsonderdelen fictie, non-fictie en Vlaamse literatuur met elkaar voordat ze besluiten een titel uit te geven. Dat gebeurde tot nu toe niet.

Directeur-uitgever ad interim Johan de Koning hoopt hiermee de onrust die bij een deel van de auteurs leeft enigszins te smoren. Deze week stuurde hij hen een brief waarin hij dit bekendmaakte, maar tegelijkertijd meedeelde dat Abou Jahjahs Pleidooi voor radicalisering gewoon voor september op de planning staat.

De Koning kan moeilijk anders meer, aldus Allard Schröder, voorzitter van de Schrijversvereniging De Bezige Bij: „Als je hem uitgeeft is het niet goed, als je hem niet uitgeeft ook niet.” Hoe heeft de uitgeverij zich in deze onmogelijke positie weten te manoeuvreren? En is het een incident, of is er meer aan de hand? Donderdag houdt de Schrijversvereniging haar jaarlijkse ledenvergadering, waarin die vraag ongetwijfeld aan de orde komt.

„Dit is een extreme, buitengewone situatie, waar geen draaiboek voor bestaat”, zegt De Koning. „Ik zie niet hoe we deze kwestie anders hadden kunnen aanpakken.” Sinds ruim twee maanden vervangt hij Henk Pröpper, die met ziekteverlof is. Het vertrek van de auteurs relativeert hij: „Soms neemt iemand een zijweg. Daar moeten we lering uit trekken. Ik moet er niet om gaan smeken of ze blijven.”

In de brief aan de schrijvers, die in bezit is van NRC, schrijft De Koning: „De Bezige Bij wil een huis zijn waar alle auteurs zich veilig en op hun plek voelen. Soms maak je keuzes die, en dat is hier het geval, dat gevoel van veiligheid bij sommigen op de proef stellen.” Maar hij schrijft ook: „We geloven dat tegenstrijdige stemmen en opvattingen een bestaansrecht kunnen hebben binnen een uitgeverij als de onze.”

Robbert Ammerlaan, van 1999 tot 2012 directeur van De Bezige Bij, zou de keuze voor Abou Jahjah niet gemaakt hebben. „Als je de vrijheid van meningsuiting erbij haalt, stel je je op als een parlement waar alle meningen gehoord moeten worden. Maar de primaire functie van een uitgeverij is niet om een podium te zijn voor discours. De primaire functie is het opbouwen van een waardevol fonds. Daarbij maak je elke dag keuzes. De Bezige Bij is de optelsom van zeventig jaar keuzes maken.”

De onrust komt in een toch al roerige periode, waarin er eerder voor strategie wordt gekozen dan voor visie. De uitgeverij heeft de afgelopen twee jaar geen winst gemaakt en moet inkrimpen om mee te bewegen met de markt. Het gevolg is een slepende reorganisatie. De Koning: „We zijn aan het vervellen, ik kan het niet anders noemen. We blijven dezelfde, maar er moet wat oude huid af. Met 56 man krijg je teveel tussenlagen.” Na de reorganisatie zijn er ongeveer 35 arbeidsplaatsen over.

Ondertussen is het hopen op nieuw literair en zakelijk succes. Echte bestsellers worden bij alle literaire uitgeverijen schaarser, maar zouden bij dit huis momenteel erg welkom zijn. De recente uitgaven van Donna Tartt, Thomas Piketty en Harper Lee hebben bijvoorbeeld niet opgeleverd wat ervan was gehoopt. Ammerlaan: „Het mooie verleden is een rijkdom, maar ook een verantwoordelijkheid. Je kunt niet de Volledige Werken van W.F. Hermans, waar geld bij moet, uitgeven als je niet ook heel goed meedoet op de bestsellerlijst.”

    • Hanneke Chin-A-Fo
    • Toef Jaeger