Opinie

De floresmens: de evolutie als fantasy-verhaal

Een paar tanden en een kaakje. Om de wetenschap te verbazen is soms maar weinig nodig. De botjes zijn sporen van een unieke verdwergde mensachtige, die veel langer op het eiland Flores blijkt te hebben geleefd dan iemand had verwacht. Na de enorme schok van de eerste bewijzen van zijn bestaan in 2004, kan het mensje ons nog steeds versteld doen staan. De ontdekking van de Homo floresensis, 12 jaar geleden, was een van de grootste schokken in de geschiedenis van paleontologie. We waren al gewend aan verschillende aapachtige voorouders zoals Ardipithecus en Australopithecus. Maar altijd was er nog wel – min of meer – een rechte lijn naar ons te trekken in die rommelige mensenstamboom die van fragmentjes aan elkaar hangt. Met Flores was ineens een zijtak gevonden die vreemder was dan kon worden vermoed: een meter lengte en met nauwelijks meer herseninhoud dan een chimpansee. En toch met verrassend knappe werktuigen. Raadsel op raadsel. Aan het verhaal van de mensheid werd ineens een hoofdstuk uit een fantasyroman toegevoegd. Serieus werd besproken of de oude Sumatraanse verhalen over de Orang pendek, de kleine mannetjes in het bos, misschien toch waar zouden kunnen zijn?

De Floresmens komt ook niet uit een veilig verre prehistorie. Volgens de laatste inzichten liepen ze 50.000 jaar geleden nog over het eiland. Niet lang geleden, evolutionair gezien.

Nu is er weer een nieuwe verrassing: al rond 700.000 jaar geleden liepen ze rond op Flores. En waarschijnlijk waren ze nóg kleiner dan de latere Floresmensen die we al absurd klein vinden.

Er is in ieder geval één duidelijke conclusie. We weten nog niet half hoe vreemd de wereld is. We lachen de middeleeuwers uit omdat zij dachten dat de zon om de aarde draait. Maar ook wij trekken meestal de voor de hand liggende conclusies uit wat we zien. Tot voor kort waren astronomen ervan overtuigd dat de regelmaat in de planetenposities in ons eigen zonnestelsel (rotsplaneten in de binnenbaan, grote gasplaneten in de buitenbaan) een algemene wetmatigheid vertegenwoordigde. Logisch toch? Totdat we zicht kregen op andere planetenstelsels. Allemaal anders.

De gang van de menselijke evolutie wordt ook vaak voorgesteld als logisch en begrijpelijk. Maar wat zou er nog op andere eilanden in de wereld worden gevonden? Wat kan er nog uit het bos komen lopen?

Het belangrijkste verschil met de Middeleeuwen is wel dat moderne wetenschap zich meestal van haar on-kennis bewust is, en actief zoekt naar bevestiging of weerlegging van de opvattingen. Zo vind je nog eens wat.