Zonder de Britten is Duitsland alleen

Wenen-correspondent Caroline de Gruyter schrijft wekelijks een column over politiek en Europa. Ditmaal over de Duitse angst voor een Brexit.

Foto Simon Dawson/Bloomberg

Gruyter, Caroline de 11-2013 025

‘Het Verenigd Koninkrijk staat met één been in de Europese Unie en met één been erbuiten. Na 23 juni zal dat omgekeerd zijn,” zei Jean-Louis Bourlanges vorige week tegen Le Monde. Achter dit bon mot van de Franse oud-europarlementariër schuilt een waarheid die velen in de hysterie over ‘Brexit’ of ‘Bremain’ uit het oog verliezen: dat de Britten en het continent aan elkaar vastzitten, wat er ook gebeurt. En dat de échte vraag is hoe het VK en Duitsland zich met elkaar verhouden.

De Europese Unie bestaat immers puur vanwege de ‘Duitse kwestie’. Het idee was, na 1945, om Duitsland met Frankrijk in een harnas van regels te hijsen. Regels die voor beide landen, en andere landen die mee wilden doen, in gelijke mate zouden gelden. Alleen Duitsland straffen voor de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog zou niet werken, dachten de founding fathers van de Unie.

Cover van Der Spiegel dit weekend

Cover van Der Spiegel dit weekend

Ze hadden dat eerder geprobeerd. Voor het échec ervan hadden ze een hoge prijs betaald. De vernedering van de astronomische herstelbetalingen die Duitsland na de Eerste Wereldoorlog kreeg opgelegd, had mede geleid tot de Tweede. Anders gezegd: om Duitsland na drie oorlogen sinds 1870 in toom te houden, moest het land niet alleen, maar samen met Frankrijk worden in een Europees korset worden geregen. De eerste balein was de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal, opgericht in 1951.

De Britten hebben door de eeuwen heen geworsteld met de vraag of ze bij het continent wilden horen of splendid isolation verkozen. Die keus dringt zich bij wijze van spreken dagelijks op. Duitsland heeft die keus vaak afgedwongen. Britse afzijdigheid leidt mede tot Duitse hegemonie. Als Duitsland te dominant wordt, komen de Britten in actie. Tweemaal hebben ze Europa van Duitsland bevrijd. Daarna trokken ze zich terug. Eerst wilde Londen niet meedoen aan de eenwording. Later alsnog.

Britten aarzelen altijd tussen engagement en afzijdigheid, dat is ook een Duits probleem

Le Monde dook twee citaten van Churchill op, die de eeuwige paradox – en de essentie van Europa! – illustreren. Voor de geallieerde landing in Normandië zei hij nijdig tegen de Charles de Gaulle, leider van de vrije Fransen, die kritiek op de Amerikanen had:

„So get this quite clear. Steeds als wij moeten kiezen tussen Europa en open zee, zullen wij de open zee kiezen.”

Open zee, lees: Amerika. Maar in 1946, in Zürich, riep Churchill op tot „de oprichting van de Verenigde Staten van Europa”. Hij vond Europese eenwording al langer noodzaak, om Duitsland in te snoeren. Hij was alleen dubbelzinnig over de vraag of de Britten er deel moesten uitmaken.

Cover van Der Spiegel dit weekend

Cover van Der Spiegel dit weekend

Het probleem dat de Britten tot op heden nooit opgelost hebben, en wellicht nooit kúnnen oplossen, is hoe ze over dit noodzakelijke Europa toch op de een of andere manier controle kunnen houden. Al hun pogingen om de eenwording te saboteren zodra die succesvol werd, en na hun toetreding in 1973 al hun pogingen om steeds minder lid te zijn, zijn hier in diverse gradaties de manifestatie van.

Hier gaat het referendum over. Het meeste nieuws daarover zou niet uit Londen moeten komen, maar uit Berlijn. Wat hier speelt, is een puur Europees issue; de Britse ambivalentie is gevoeglijk bekend. Berlijn is de constante Britse obstructie in Europa zat. Toch vreest het een Brexit meer dan een Bremain. Als de Britten vertrekken, staat het er naast een zwak, wegzakkend Frankrijk alleen voor in Europa. Duitsland vreest zichzelf. Anders dan wat analisten op prime time zeggen, gaat dit referendum maar deels over migratie, eurocraten en het Brusselse monster. Het draait om de eeuwige vraag wie de macht heeft in Europa. Over wat Duitsland daar ditmaal mee gaat doen. En wat dit betekent voor Europa.

Caroline de Gruyter is correspondent in Wenen en schrijft wekelijks een column over politiek en Europa.

    • Caroline de Gruyter