Zelfs de opkomst en ondergang van de ondershirttekst

Iedereen kent het stukje wel. Ook in de voetbalwereld komt het vaak voor. ‘Je ziet dat we zonder Kuijt toch een stukje ervaring missen.’ ‘Dit Ajax mist een stukje topsportbeleving.’ Maar vorig jaar gebruikte Henk de Jong, toen nog trainer van Cambuur, het stukje weer op de juiste, letterlijke manier. ‘Een aantal van mijn aanvallers speelde meisjesvoetbal. Ik had een stukje van hun broekjes af moeten knippen, dan hadden ze rokjes aan gehad.’ Helemaal goed, maar nu waren de voetballende vrouwen natuurlijk weer beledigd. Henk moest zich verontschuldigen. Anderen vonden dat onnodig. Reactie op een voetbalsite: ‘Je mag tegenwoordig niks meer zeggen. Een stukje voetbalhumor hoort erbij.’

Ik ontleen dit allemaal aan een stukje (!) uit We vergaten te voetballen van Peter Zantingh (1983). Het is een goed voorbeeld van het soort stukje dat hij schrijft: kort, scherp, geestig, met veel kennis van zaken en met veel gevoel voor taal. Zantingh werd in 2014 (toen Van Gaal trainer werd van Manchester United) even wereldberoemd met zijn Ten rules for interviewing Louis van Gaal. Daarna begon hij in deze krant een rubriek over de taal van het voetbal. Ruim honderd van die stukjes zijn nu gebundeld. Ze gaan over begrippen als de ziekenhuisbal, hotseknotsbegonia, het chocoladebeen en de afvallende bal. Over clichés. Over versprekingen en verhaspelingen: geitenkaas, visuele cirkel, spelen met het mes op de schede.

Zantingh geeft korte analyses van het taalgebruik van Johan Derksen, Frank de Boer, Willem van Hanegem – én van de persiflator van Van Hanegem. Ook komt het Nederdeens van Morten Olsen voorbij: ‘Spartak is een koeie ploek.’ Het Engels (of: het gebrek aan Engels) van Jordy Clasie en het Nederlands (of: het gebrek aan Nederlands) van Julio Ricardo Cruz: ‘no comprendo’, na twee jaar Feyenoord. En de mysterieuze, maar niettemin door alle voetbalvolgers begrepen constructie ‘We vergaten te voetballen.’

Uit alle stukjes blijkt dat Zantingh een groot liefhebber is – van voetbal, van taal, en van gedegen onderzoek. We vinden hier het eerste korte essay over opkomst, inhoudelijke ontwikkeling en ondergang van de ondershirttekst. Een korte column over ‘de taal van de fluit’. Weet u wel wie de omhaal heeft uitgevonden? Weet u wat balletje hooghouden in het Portugees is? En in het Fins? En in het Japans? In het Engels is het: ‘keepie-uppie’.

Ja, er zijn 24 landen die wél meedoen aan het EK. Maar wíj hebben een geestig boek over voetbal en taal. Ik miste alleen een register. Een stukje kritiek. Maar Zantingh, zelf voetballer, weet hoe hij daarmee om moet gaan. ‘Accepteren!’

    • Guus Middag