‘Kunst nutteloos? Dat is grote onzin’

Will Gompertz (51) brengt voor de BBC kunst naar de mensen. De wereld heeft baat bij meer creativiteit, vindt hij. Daarom schreef hij Denk als een kunstenaar.

Al zijn hele leven verkeert hij tussen kunstenaars: op jonge leeftijd als toneelknecht bij een theater in Londen, later als mediadirecteur bij Tate Gallery en nu als schrijver en kunstjournalist. Maar toen hij zelf aan een roman begon, stopte hij al na een halve pagina met schrijven omdat hij er letterlijk misselijk van werd. „Het gevoel totaal geen houvast te hebben, dat beangstigde me enorm”, zegt Will Gompertz (51), in 2009 aangesteld als kunstredacteur bij BBC News. „Wie wil er nu lezen wat ik schrijf?”

Geslaagde kunstenaars zijn normale mensen die hebben geleerd hun creatieve stem goed te gebruiken

Ondanks die mislukte poging fictie te schrijven denkt Gompertz we veel van kunstenaars kunnen leren. Hij schreef er een (non-fictie) boek over: Denk als een kunstenaar, dat deze week in de Nederlandse vertaling is verschenen. „We kunnen het allemaal: de creativiteit die een loodgieter nodig heeft om een lekkage op te lossen is dezelfde creativiteit als die van Picasso.”

Aan de hand van tien stellingen (‘Een kunstenaar is ondernemend’, ‘Een kunstenaar denkt in grote gehelen en kleine details’) bespreekt Gompertz in zijn boek de lessen die we volgens hem kunnen leren. Hij haalt bijvoorbeeld kunstenaar Theaster Gates aan, die zijn status als gevestigd kunstenaar gebruikt om waardeloze materialen uit achterstandsbuurten voor veel geld als kunst te verkopen. De opbrengst investeert hij in projecten in de wijken waar het materiaal vandaan komt. Een projectontwikkelaar vermomd als kunstenaar? Of een kunstenaar vermomd als projectontwikkelaar? Het doet er niet toe, schrijft Gompertz: Gates schept een radicaal nieuw, economisch model door als een kunstenaar te denken.

Waarom moeten we van kunstenaars leren?

„Als je kijkt naar de grote problemen van deze tijd: klimaatverandering, terrorisme, migratie en grondstoffen die op dreigen te raken, dan kun je niet anders dan concluderen dat we die problemen alleen kunnen oplossen met een hoop creativiteit. We kunnen niet op dezelfde manier doorgaan. Laten we kijken naar de mensen die zich het meest hebben bedreven in creativiteit: kunstenaars.”

Worden we creatievere mensen door de stellingen in uw boek op te volgen?

„Nee, je kunt alleen vindingrijker worden door het te doen, door te oefenen. Om tot nieuwe inzichten te komen moet je de regels breken. Ik heb een boek geschreven omdat ik vind dat we creativiteit als eigenschap niet voldoende waarderen. Ik wil laten zien wat de potentie is van de werkwijze van kunstenaars.”

Je hoort wel eens mensen zeggen dat ze niet creatief zijn.

„Dat is absoluut niet waar! Iedereen is creatief. Neem dit schaaltje olijven, stel dat we allemaal een tweet zouden schrijven over een olijf: geen enkele tweet zal hetzelfde zijn, simpelweg omdat we allemaal anders naar de wereld kijken.

„De hele dag zijn we creatief bezig: wanneer we een berichtje sturen naar een vriend of wanneer we een taart bakken. De kleding die je vandaag hebt aangetrokken: je hebt alles op een bepaalde manier op elkaar afgestemd. Dat is fundamenteel niet iets anders dan een kunstwerk maken. Dat we de creativiteit van een kunstenaar als iets aparts zien, dat is pas iets van de laatste eeuwen: Leonardo da Vinci was naast kunstenaar ook wetenschapper en ontwerper van wapens.”

Draait de creativiteit van de kunstenaar niet vooral om het maken van boeiende, maar nutteloze dingen? ‘All art is quite useless’, schreef Oscar Wilde.

„Kunst nutteloos? Dat is grootste onzin. In december was ik voor een reportage voor de BBC in de ‘Jungle’ bij Calais. Midden in het vluchtelingenkamp, tussen de modderige tentjes, waren een paar Britse jongens een theater begonnen. Iedere avond zat het daar bomvol. Ik vroeg daar ook aan de vluchtelingen: jullie leven hier in de modder en in zo’n uitzichtloze situatie en dan gaan jullie naar het theater, is dat niet vreemd? De mensen zeiden tegen mij: ‘Wat denk je dat we hier de hele dag doen? We vervelen ons dood: dit theater geeft perspectief.’ Het theater bood natuurlijk vermaak, maar de vluchtelingen wisselden ook verhalen uit in het theater. Vertel me dan nog maar eens dat kunst nutteloos is, dat is gewoon niet waar.

„Als mens hebben we continu de behoefte aan nieuwe perspectieven en andere invalshoeken. Dat is waarom we naar de film of het theater gaan, maar ook waarom we nieuwe mensen willen ontmoeten of met vakantie gaan. Het is eigen aan de mens dat we steeds ons wereldbeeld willen testen. We willen opschudding, kunst kan dat veroorzaken.”

Als creativiteit voor iedereen hetzelfde is, wat onderscheidt kunstenaars dan?

„Geslaagde kunstenaars zijn normale mensen die hebben geleerd hun creatieve stem goed te gebruiken; het zijn geen bovennatuurlijke wezens.

„Ik herinner me uit mijn tijd als hulp in het theater dat ik tijdens de voorstellingen altijd een scheiding ervoer tussen de acteurs en het werk dat ik deed: zij waren met de echte kunst bezig. Maar als we dan daarna met z’n allen in de kroeg zaten, ontdekte ik dat we eigenlijk allemaal met hetzelfde bezig waren. Kunst is eigenlijk heel praktisch.

„De romantische opvatting dat kunstenaars een aparte maatschappelijke positie innemen is er alleen omdat we dat graag geloven. We hopen dat er meer is. We plaatsen kunstenaars op een voetstuk in de hoop dat er meer is tussen hemel en aarde. Historisch gezien speelden kunstenaars altijd een rol tussen het religieuze of het verhevene en het publiek. Dat is zo bij primitieve stammenculturen, bij de farao’s en later bij de kerk: het is niet gek dat daar iets van is blijven hangen.”

Dat aura dat rondom de kunstwereld hangt, is dat slecht?

„Niet per definitie. Het kan ons helpen kijken. Wanneer je iets in een museum ophangt, dan gebeurt er iets. Je nodigt mensen uit er anders naar te kijken. De illusie dat kunst iets uitzonderlijks is, kan helpen om ergens de aandacht op te richten. Maar we moeten niet denken dat kunstenaars uitzonderlijke mensen zijn die iets kunnen wat wij niet kunnen.”

Is er dan volgens u niets waar van het cliché van de gekwelde maar geniale kunstenaar?

„Leven als een kunstenaar is absoluut niet het recept voor een gelukkig leven. Creativiteit kan een ongelofelijk frustrerend proces zijn. Zoals de schrijver Mark Twain zei is in de kunst en de poëzie het verschil tussen bijna het juiste woord, en exact het juiste woord gigantisch. Daar kun je aardig gek van worden.

„Ik heb het zelf ervaren bij het schrijven van dit boek. Het is geen kunstwerk, maar vereiste wel een hoop creatief werk. Het voelde af en toe alsof ik een klif moest beklimmen: stijl omhoog.”

Heeft u tijdens het schrijven van het boek zelf iets aan uw lessen gehad?

„Ik denk het wel. Voor non-fictie gebruik je een hoop technieken uit fictie. Laat ik een voorbeeld noemen: in mijn boek merk ik op dat bijna alle kunstenaars een grote leunstoel in hun atelier hebben staan. Die staat vaak op een heel prominente plaats in hun studio. Dat beeld gebruik ik in het hoofdstuk waarin ik vertel over hoe een kunstenaar de tijd neemt om na te denken en kritisch te reflecteren op zijn eigen werk. Om een verhaal goed te vertellen heb je beelden nodig.”

    • Thomas van Huut