Klein zijn was voordelig voor de Floresmens

Uit een tweede bot-vondst blijkt dat er op Flores veel eerder dwergmensen woonden dan gedacht. Waaróm ze daar ontstonden is de grote vraag.

Een reconstructie van de dwergmens die op Flores leefde. Foto Sebastien Plailly / LookatSciences

Het mysterieuze Floresmensje laat zich weer zien: paleontologen hebben op het Indonesische eiland Flores één fossiel kaakje en zes tanden van de dwergmens gevonden. De fossielen zijn 700.000 jaar oud. Het is pas voor de tweede keer dat botten van de Floresmens opgegraven zijn. De eerste keer was in 2003. Deze donderdag beschrijven de onderzoekers hun vondst in Nature.

De kaak en tanden laten vooral zien hoe láng er kleine mensen op Flores leefden. Gedurende honderdduizenden jaren was Flores een dwergeneiland, waar mensjes van maximaal een meter lengte jaagden op olifantjes van één meter zeventig. Ter vergelijking: de eerste moderne mensen (Homo sapiens) verschenen pas 200.000 jaar geleden in Afrika. „Mensen zeiden dat we nooit zulke oude resten zouden vinden. Dat het toch gelukt is voelt als een enorme overwinning”, zegt de Nederlandse paleontoloog Gerrit van den Bergh van de University of Wollongong (Australië). Hij was direct bij de opgraving betrokken.

De schok was groot toen de Australische archeoloog Mike Morwood in 2003 op Flores het eerste skelet van een Floresmens trof. De botten waren zo’n 100.000 tot 60.000 jaar oud. Leefden er zo kort geleden nog miniatuurmensen, vlak voor de komst van moderne mensen in deze streek? Morwood doopte de nieuwe soort Homo floresiensis, in de pers heette het mensje al snel ‘hobbit’.

Controverse

Op de ontdekking volgde de controverse. De Indonesische antropoloog Teuklu Jacob zag in het kleine skelet geen verdwergde eilandmens, maar een persoon met de afwijking microcefalie, concludeerde hij. Andere onderzoekers betwijfelden of Homo erectus wel de voorouder van het Floresmensje was, zoals Morwoods team dacht. Homo erectus was een lange mensachtige met een groot brein die al relatief complexe werktuigen maakten, zoals vuistbijlen. Maar dit mensje had zúlke primitieve voeten en kleine hersenen. Was dit niet gewoon een nazaat van de kleinbreinige Homo habilis, of zelfs van de chimpansee-achtige Australopithecus?

Alleen extra fossielen konden uitsluitsel geven. Morwood had daarvoor Mata Menge op het oog, een bekende vindplaats voor fossielen. De Nederlandse missionaris Theodoor Verhoeven vond er in de jaren 60 en 70 al botten van dwergolifanten (Stegodons) en stenen werktuigen.

Maar menselijke resten zijn schaars en in Mata Menge zitten fossielen bovendien meters onder de grond. Lange tijd vond het team alleen dieren en stenen werktuigen. Morwood bezocht de site voor het laatst in 2012. Hij was toen al ziek en maakte niet mee dat in 2014, drie weken voor het einde van de opgraving, de kaak en tanden gevonden werden.

De kaak is klein maar bood al wel plek aan een verstandskies. De eigenaar was dus volwassen. De kiezen hebben een vijfde knobbel die kenmerkend is voor Homo erectus. Dat bevestigt Morwoods idee dat het Floresmensje een verdwergde erectus is. De kaak en tanden komen uit een laag van 700.000 jaar oud. In dezelfde laag hebben archeologen simpele stenen werktuigen gevonden, steenafslagen met een scherpe rand, die als mes of schraper kunnen zijn gebruikt.

De vuistbijlen-kwestie

Opvallend genoeg bevat de steenlaag eronder, van een miljoen jaar oud, complexe vuistbijlen. Dat kan twee dingen betekenen, zei archeoloog Adam Brumm dinsdag op een persconferentie. Óf vuistbijlen werden te groot voor de steeds kleinere Floresmensen. Óf het eilandvolkje verleerde de methode om ze te maken.

Waaróm de mensen op Flores kleiner werden is nog niet duidelijk. Het overkomt meerdere dieren die op eilanden terecht komen, zoals de olifanten op Flores. „Op eilanden is het voedselaanbod beperkt en er is een gebrek aan natuurlijke vijanden”, zegt Van den Bergh. „Dan loont het om kleiner te zijn.”

De andere grote vraag is: waar kwamen ze vandaan? Flores is een vulkanisch eiland dat ongeveer 12 miljoen jaar geleden uit de oceaan verrees. Geologisch gezien ligt Flores in het Australische deel van Indonesië, dat door een diepe zee wordt gescheiden van het Aziatische deel.

Homo erectus kon geen boten bouwen. „Ze kunnen met drijfhout naar Flores zijn gedreven, na een tsnunami”, zegt Van den Bergh. „Het stromingpatroon rond Flores loopt van noord naar zuid. Dan kom je uit op Sulawesi als mogelijke bron.”

Collega’s die niet aan de opgraving meewerkten zijn enthousiast over de vondst. Archeoloog Wil Roebroeks van de Universiteit Leiden vindt het onderzoek ‘prachtig’, maar heeft wat kanttekeningen.

Hij gelooft niet in een verdwenen vuistbijltraditie. „Het gaat maar om een paar werktuigen, en die zijn bovendien niet erg complex.” Ook twijfelt Roebroeks of Flores tussen 700.000 en 100.000 jaar geleden permanent door minimensen bewoond is geweest. „Mogelijk is Flores in de laatste miljoen jaar verschillende keren gekoloniseerd en traden uitsterving en verdwerging meer dan een keer op.”

Van den Bergh acht die kans klein. „Flores was zeer moeilijk te bereiken”, zegt hij. „Op Sulawesi treffen we een heel scala aan landdieren, van babiroessa’s tot waterbuffel. Op Flores zijn alleen een olifant, een reuzenschilpad, een rat, een varaan en een mens terecht gekomen.”

    • Lucas Brouwers