De onbetaalde rekeningen van de World Expo

World Expo 2025 Door gebrek aan geld en goede leiding eindigde de voorbereiding van de World Expo in een échec. Minister Kamp trok de stekker eruit.

De gemeente Rotterdam wilde de World Expo in 2025 zo graag organiseren dat ze in een paar maanden tijd een Holland paviljoen voor de expo in Milaan optuigde. Maar de stichting die het moest organiseren ging in april failliet. Leveranciers blijven met enorme schulden achter en schreven minister Kamp (Economische Zaken, VVD) aan. Terwijl in Rotterdam de ambitie om de World Expo te organiseren overeind blijft, wil de regering niets meer horen van het plan. „Betreurenswaardig”, betitelt Kamp het falen van de Rotterdammers in een brief die in het bezit is van deze krant.

Achter de schermen heeft de gemeente een ravage veroorzaakt met haar ambitie om de Wereldtentoonstelling naar de stad te halen, blijkt uit een reconstructie van NRC. Om zich te presenteren moest en zou Rotterdam een paviljoen tijdens de Expo in Milaan in 2015 hebben. Probleem was dat minister Kamp al had besloten dat Nederland daar niet zou staan. Rotterdam besloot anders, maar overzag de gevolgen van die beslissing niet.

Er was geen discussie. Iedereen wilde het

Sven de Langen, fractievoorzitter CDA

Vlak na de gemeenteraadsverkiezingen in maart 2014 begint de Rotterdamse ondernemer Leendert Bikker een lobby om de Expo van 2025 naar Rotterdam te halen. Die zou een enorme impuls aan de economie van de stad moeten geven. Hij stuurt zijn plannen naar de coalitieonderhandelaars onder leiding van Leefbaar Rotterdam. „Het was geen punt van discussie”, zegt Sven de Langen, fractieleider van het CDA in de gemeenteraad. Hij zat aan tafel tijdens de coalitieonderhandelingen. Daar zaten verder de wethouders Joost Eerdmans en Maarten Struijvenberg van Leefbaar Rotterdam, Salima Belhaj – inmiddels Tweede Kamerlid – en raadslid Samuel Schampers van D66 en wethouder Hugo de Jonge van het CDA. „Iedereen wilde het.”

Het is kort dag. Het plan komt in het coalitieakkoord van mei 2014. Precies een jaar later, in mei 2015, begint de Expo in Milaan. Rotterdam moest daar bij zijn.

Poffertjes

In de loop van het jaar trommelt de gemeente de leveranciers van de Holland paviljoens van de vorige Expo’s op. De belangrijkste is paviljoenbouwer Gielissen uit Eindhoven. Gielissen laat een basisontwerp voor een paviljoen van 500 vierkante meter maken. De thema’s zijn circulaire economie – net als het thema voor de Rotterdamse kandidatuur voor Expo 2025 – en voedseltechnologie, het thema van de Expo in Milaan.

Luxe ziet de inrichting er niet uit: een open veldje met gras en bomen en food trucks waar je Hollands eten kunt kopen, poffertjes bijvoorbeeld. Langs de zijkanten billboards waarop uitgelegd staat wat Nederland aan voedselinnovatie doet, zoals de productie van een zwartkleurige tomaat in het Westland.

De andere paviljoens ergeren zich aan de Nederlandse eenvoud, vertelt raadslid Mark de Boer van de ChristenUnie/SGP besmuikt. „Iedereen kwam ’s avonds naar het Holland paviljoen om bier te drinken, het zat er altijd vol. Terwijl de andere paviljoens vele miljoenen meer gekost hadden.”

De Milanese advocaat Francesco Ruggeri Laderchi die het paviljoen ook bezoekt probeert zich diplomatiek uit te drukken. „Het was een kermis. Maar het was er altijd druk. Bier, poffertjes, en een goede DJ, Armin van Buuren. Dat was het concept. Daar kwam iedereen ’s avonds op af. Maar van architectonische hoogstandjes was geen sprake.”

Ondanks de populariteit onder de bezoekers – er komen er 2 miljoen – is de sfeer tussen de paviljoenbouwer en de stichting die het Holland paviljoen exploiteert om te snijden.

De problemen beginnen na de oprichting van stichting World Expo Milaan 2015 in november 2014, enkele maanden voor de Expo begint. De stichting is een initiatief van de gemeente. De directeur is Erik van der Schaft, een Bredase ondernemer die wordt gevraagd door Leendert Bikker. Bikker zelf wordt toezichthouder, samen met de voorzitter van de raad van toezicht van de stichting World Expo Rotterdam 2025, Charlotte Insinger. Bikker is dan weer directeur van díe stichting. Het adres van de nieuwe stichting komt op Bikkers kantooradres aan de Veerhaven in Rotterdam.

Groter terrein

De directeur van Gielissen, Bart Wigman, zit al vanaf januari naarstig te wachten op geld. Het bedrijf moet een paar miljoen voorschieten en in de loop van het proces ontdekt Wigman dat er geen geld meer op de rekening van de stichting staat.

Oorzaak is dat de gemeente in november – vlak voor oprichting van de stichting – besluit een groter terrein te huren: 2400 vierkante meter, terwijl de begroting gebaseerd is op 870 vierkante meter. Dat de gemeente dat besluit nam, en niet de stichting bevestigt de woordvoerder van de verantwoordelijk wethouder, Maarten Struijvenberg (Leefbaar Rotterdam) van Economische Zaken. „Toen explodeerden de kosten”, zegt account manager Marc Hoyng van Gielissen. Er komt een gebouw van gestapelde containers met ontvangstruimtes, kantoren, een keuken, en een minireuzenrad waarin je kunt eten. Bij een kleiner terrein waren die er niet gekomen. Gielissen moest het hele terrein gebruiksklaar maken: riolering en elektra aanleggen. Hoe groter het terrein, hoe meer kosten. Volgens de gemeentewoordvoerder is dat niet waar. „Het concept voor het terrein bleef hetzelfde.”

Omdat Wigman het niet vertrouwt eist hij inzage in de begroting van de stichting. Die krijgt hij in mei 2015. Daaruit blijkt dat 2,3 miljoen euro van de in totaal ruim 6 miljoen euro aan ingeboekte baten onzeker is. Deze staan in de kolom ‘verwachte’ sponsorbedragen. Zo’n tien sponsoren staan heel algemeen omschreven: zoals ‘bedrijven overige regio’s: 200.000 euro’.

Beslaglegging

Omdat er geen geld komt laat Gielissen in juni beslag leggen op de rekening van de stichting. Twee andere partners doen dat ook. Het Nederlands Centrum voor Handelsbevordering (NCH) wil betaald worden voor de organisatie van evenementen voor bedrijfsdelegaties. Het Museon wil geld voor zijn expositie over voedseltechnologie, Feeding the Planet, energy for life. Die is te zien in het Leonardo Da Vinci Museum in het centrum van Milaan. Die expositie zou het Museon toch al organiseren, samen met het NCH. Maar omdat Rotterdam een paviljoen namens Nederland heeft op het Expo terrein, sluiten ze zich daarbij aan. Het NCH zegt nog 500.000 euro tegoed te hebben van de stichting.

Omdat Wigman vermoedt geen cent te gaan zien van de bijna 3 miljoen euro die hij in rekening gebracht heeft, dreigt hij het hele paviljoen tijdens de Expo af te breken. Maar dat is een laatste redmiddel. Eerst speelt hij nog een andere troef uit. Wigman heeft goede contacten met het ministerie van Economische Zaken en Buitenlandse Zaken. In het verleden heeft hij ook de Holland paviljoens gebouwd, direct in opdracht van dat ministerie. Die schakelt hij in.

Geen flater

Omdat beide ministeries geen flater willen slaan, oefenen ze druk uit op de gemeente om met geld te komen. Onder leiding van de Rotterdamse topambtenaar Nick van den Berg overleggen vertegenwoordigers van de gemeente, het ministerie van Economische Zaken, Buitenlandse Zaken, VNO-NCW (partner bij het Holland paviljoen) én de stichting van Leendert Bikker, Expo Rotterdam 2025 tegen het einde van de zomer over de vordering van Gielissen.

De gemeente Rotterdam, Buitenlandse Zaken en Economische Zaken leggen elk 500.000 euro op tafel. VNO-NCW besluit 200.000 euro bij te dragen. De stichting van Leendert Bikker die Rotterdam voor de Expo in 2025 kandideert belooft 300.000 euro te betalen, blijkt uit documenten van de gemeente.

Alle partijen betalen Gielissen. Behalve de stichting van Bikker. Als Wigman, econoom van oorsprong, hem daarop aanspreekt zegt Bikker volgens hem: „Nee, nee, nee. Ik heb het akkoord niet ondertekend. Het was alleen een inspanningsverplichting.” Bikker bevestigt desgevraagd dat hij niet getekend heeft.

Vraag is of de stichting World Expo Rotterdam 2025 het geld ooit had kunnen opbrengen. De regering heeft begin mei immers laten weten de kandidatuur niet te steunen, twee weken nadat stichting World Expo Milaan failliet verklaard is.

Reden voor de regering om Rotterdam niet te steunen in haar plannen om de Expo in 2025 naar de stad te halen is dat ze kunnen leiden tot een tekort van 1 miljard euro, bleek uit een rapport van de Stichting Economisch Onderzoek (SEO) .

Maar stel dat de kandidatuur van Rotterdam om de Expo in 2025 te organiseren wel zou doorgaan, waarom zou de stichting die dat organiseert dan moeten beginnen met een schuld van 3 ton, vragen raadsleden Van der Velden van de Partij voor de Dieren en Jan Willem Verheij van de VVD zich af. „We wisten hier helemaal niks van.”

„Het lijkt erop dat we al die tijd voor nop hebben zitten praten over de kandidatuur van Rotterdam om de Expo te organiseren”, zegt Van der Velden. Het blijkt namelijk dat één van de andere schuldeisers, directeur Marie Christine van der Sman van het Museon haar voorzitter van de raad van toezicht gevraagd heeft om een brief te schrijven aan minister Kamp. Die voorzitter is Roel Bekker, een invloedrijk oud-topambtenaar die jarenlang secretaris generaal was op diverse ministeries en expert op het gebied van degelijk inkoopbeleid door overheden.

Bekker schrijft dat ze al 11.000 euro aan advocaatkosten hebben moeten maken om het bedrag van 188.000 euro van de stichting betaald te krijgen. „Dat gaat ten koste van educatieve programma’s van het Museon voor kinderen”, schrijft Bekker. „Dat kan toch niet?”

Kamp schrijft in een persoonlijke brief aan Bekker dat de stichting geen initiatief van het Rijk is maar van de private sector in samenwerking met de gemeente Rotterdam. „Ik vind het betreurenswaardig te moeten lezen dat het Museon geraakt wordt door de financiële problemen bij de stichting. [..] Ook de Nederlandse overheid is reeds verschillende malen geconfronteerd met ernstige financiële problemen bij deze stichting.”

Doodsteek

In de brief schrijft Kamp dat de directeur-generaal van zijn ministerie, Berthold Leeftink, al eerder contact gehad heeft met Bekker over de onbetaalde rekeningen voor de expositie van het Museon in Milaan.

En dat is dan ook meteen de doodsteek voor de plannen van het Rotterdamse stadsbestuur om de stad te kandideren voor de Expo in 2025. Leeftink geeft namelijk leiding aan het team dat de plannen van Bikker daarvoor namens de regering moet beoordelen. En Kamp moet het besluit nemen. Dat werd dus ‘nee’.

Lees het verslag van de bemiddelingspoging en de conversatie tussen Kamp en de Rotterdammers:

    • Lucette Mascini