Wat betekent een Brexit voor Nederland? En andere relevante vragen

Het Verenigd Koninkrijk is verscheurd geraakt over de vraag of het lid moet blijven van de Europese Unie. Op 23 juni spreken Britse kiezers zich uit in een referendum. Wat betekent een Brexit voor de wereldeconomie? Wat gebeurt er met David Cameron? En hoe groot is de kans eigenlijk dat het Brexit-kamp wint?

Foto Jeff Djevdet / flickr.com/jeffdjevdet

Donderdag stemmen de Britten over een eventueel vertrek uit de EU. Hier de belangrijkste vragen en antwoorden over de politieke en economische gevolgen van het referendum voor de Britse relatie met de EU, voor Nederland en de Verenigde Staten.

Laatste update: 23 juni 2016 om 07.56 uur

    Het referendum

  • 1. Stappen de Britten uit de Europese Unie?

    Dat kan zomaar. Volgens een geaggregeerde peiling van hoogleraar John Curtice, de man die al jaren de Britse exit-peilingen verzorgt, is het verschil tussen Blijven en Vertrekken miniem. In juridische zin is het referendum niet bindend. De EU-uittreding wordt niet automatisch in gang gezet als het referendum een meerderheid voor ‘Vertrekken’ oplevert. Het Britse Lagerhuis is soeverein en moet na het referendum de concrete stappen zetten om de Brexit realiteit te maken. In theorie kunnen Lagerhuisleden de uitslag van het referendum negeren. Maar premier Cameron en andere politici hebben, anders dan bij het Nederlandse Oekraïne-referendum, steeds benadrukt dat ze het EU-referendum als politiek bindend beschouwen. Daarvan afwijken zou politieke zelfmoord betekenen.

    Wat zien de Britten eigenlijk in een Brexit? Deze chatbot legt het je uit
  • 2. Waarom wordt dit referendum gehouden?

    De Europese Unie is in de huidige vorm niet te vergelijken met de Europese Economische Gemeenschap waarvan ze in 1973 lid werden, vinden sommige Britten. Of ze vinden dat er de afgelopen decennia te veel macht aan Brussel is overgedragen zonder dat ze daar iets over hadden te zeggen.

    Met name het Verdrag van Maastricht in 1992 deed de onvrede groeien, de eurocrisis deed de rest. De Britten zagen aan de overkant van het Kanaal chaos, en een roep tot verdere integratie die zij niet delen. Uiteindelijk zegde premier David Cameron drie jaar geleden een referendum toe.

    Groepsfoto in het paleis van Koningin Beatrix met de Europese regeringsleiders François Mitterand, Ruud Lubbers en John Major. Op de achtergrond Helmut Kohl, Jacques Delors, Giulio Andreotti en Hans-Dietrich Genscher.

    Groepsfoto in het paleis van Koningin Beatrix met de Europese regeringsleiders François Mitterand, Ruud Lubbers en John Major. Op de achtergrond Helmut Kohl, Jacques Delors, Giulio Andreotti en Hans-Dietrich Genscher.

  • 3. Wat is de referendumvraag?

    Moet het Verenigd Koninkrijk lid blijven van de Europese Unie of moet het Verenigd Koninkrijk vertrekken uit de Europese Unie?

  • 4. Wie mogen er stemmen op 23 juni?

    Brexit

    Alle Britten ouder dan achttien jaar die niet langer dan 15 jaar in het buitenland wonen. Plus iedereen die bij Lagerhuisverkiezingen ook stemrecht heeft. Dat betekent ook burgers uit Jersey, Guernsey en Gibraltar, plus mensen uit Gemenebest-landen (onder wie Maltesers en Cyprioten) die in het Verenigd Koninkrijk wonen én Ieren die in het Verenigd Koninkrijk wonen. Andere EU- burgers die in het Verenigd Koninkrijk wonen mogen niet stemmen. Dat mensen onder de 18 jaar niet mogen stemmen heeft tot hevige debatten geleid in het Lagerhuis. Want bij het Schotse referendum in 2014 mochten 16- en 17-jarigen wél stemmen, omdat het over hun toekomst zou gaan. Nu zijn ze uitgesloten.

    Vanuit met name Spanje kwam gemopper van Britse expats over de limiet van 15 jaar wonen in het buitenland. Zo’n 2,2 miljoen Britten wonen elders in Europa (bijna net zoveel als Europeanen in het Verenigd Koninkrijk) En waarom mogen Ieren in het Verenigd Koninkrijk wel stemmen? Dat laatste is een historisch recht dat stamt uit 1922 toen de Ierse Vrijstaat werd opgericht. Niemand weet hoeveel Ieren er in het Verenigd Koninkrijk zijn – schattingen lopen uiteen tussen 1 en 6 miljoen – ze kunnen zonder paspoortcontrole komen en gaan.

  • 5. Wanneer is het referendum geldig?

    Altijd. Er is geen minimum opkomstpercentage. Het referendum is in strikt juridische zin niet bindend maar politiek gezien is het vrijwel ondenkbaar dat de regering en het Lagerhuis het referendum negeren. (zie vraag 1.)

    De redenen

  • 6. Hoe Europees voelen Britten zich van oudsher?

    Diep in de Engelse ziel zit het besef geklonken dat alles wat van het continent komt onwenselijk is – en al helemaal als het wordt opgelegd. Winston Churchill geldt als medebedenker van de ‘Verenigde Staten van Europa’, het verbond dat moest voorkomen dat Duitsland en Frankrijk het continent nóg eens in een oorlog zouden storten. Maar over de Britse rol bleef hij vaag. „We are with Europe, not of it”, zei hij al in de jaren dertig. Samenwerking van de rest van Europa werd toegejuicht, zolang de Britten maar soeverein konden blijven. Die ambivalentie is de Britse grondhouding gebleven.
    Was er al sprake van liefde, dan bekoelde die eind jaren tachtig toen bleek dat de Britten de grootste nettobetaler aan de Unie werden. Maar Thatcher noch haar opvolgers (tot Cameron) riskeerden een Brexit. Integendeel, Thatcher plaatste in 1988 in haar befaamde Brugge-toespraak het Verenigd Koninkrijk in het hart van Europa, maar op Britse voorwaarden (dus geen Europese superstaat).

    Britain does not dream of some cosy, isolated existence on the fringes of the European Community. Our destiny is in Europe, as part of the Community.

    Tot 2013, toen het referendum werd aangekondigd, was dat de Britse houding die overheerste: kritische betrokkenheid, niet afzijdigheid.

  • 7. Hoe zijn de Britten ooit lid geworden van de EU en waarom eigenlijk?

    De Britten bleven in de jaren vijftig afzijdig toen de oorspronkelijke zes (Nederland, België, Luxemburg, Frankrijk, Italië en Duitsland) besloten tot samenwerking. Maar tot hun verbazing bloeide deze Europese Economische Gemeenschap, terwijl het Verenigd Koninkrijk eind jaren zestig de arme man van Europa bleef, waar stakingen en stroomonderbrekingen aan de orde van de dag waren. De EEG was in vergelijking modern en welvarend. De Britten kregen, zoals het Conservatieve Lagerhuislid Anthony Nutting schreef in 1964, het idee dat ze “de bus hadden gemist”.

    Twee keer werd een verzoek tot toetreding echter door de Franse president De Gaulle tegengehouden. Uiteindelijk werden de Britten in 1973 lid: „Vijfentwintig jaar zijn we op zoek geweest naar iets dat ons weer opbeurt. Dit is het”, zei toenmalig premier Edward Heath (Conservatief). „In ons alledaagse leven zullen we merken dat er wederzijdse bestuiving zal zijn van kennis en informatie, niet alleen in het bedrijfsleven, maar overal. Dat zal ons meer efficiënt maken, en concurrerender in meer markten dan Europa.”

    Lang duurde de tevredenheid overigens niet. In 1975 hielden de Britten ook een referendum over hun lidmaatschap, na een „fundamentele heronderhandeling” van de voorwaarden waaronder ze lid waren geworden. Dat was een poging van Labour-premier Harold Wilson om zijn partij achter zich te krijgen. Labour was toen de eurosceptische partij, de Conservatieven waren pro-Europees. In het referendum van 1975 kozen de Britten ervoor lid te blijven.

  • 8. Hebben de Britten het economisch echt zo slecht binnen de EU?

    De Britse economie groeide in 2014 en 2015 met respectievelijk 2,9 en 2,3 procent en de werkloosheid schommelde in die jaren rond de 5 procent. Daarmee staat het land er beter voor dan menig ander EU-lid. Ongeveer de helft van wat het exporteert gaat naar andere EU-landen. In dat opzicht is de EU, met haar interne markt, een banenmotor voor de Britten. De Londense City geldt bovendien als het belangrijkste financieel centrum voor de eurozone. Toch denken voorstanders van een Brexit dat ze buiten de EU ook economisch beter af zijn. In een opiniestuk dat NRC publiceerde noemt Boris Johnson, prominent ‘Brexiteer’, de EU een “kerkhof van lage groei”.

    De campagne

  • 9. Wat zijn de argumenten van de voorstanders van Blijven?

    Dat het Verenigd Koninkrijk in een gemondialiseerde wereld er baat bij heeft lid te zijn van een groot blok. Dat het, zoals premier David Cameron zegt, „sterker, veiliger, en economisch beter” is in de Europese Unie. Op de site van de ‘Stronger In’-campagne staat te lezen dat het Verenigd Koninkrijk 10 pond terugkrijgt voor elk pond dat het aan de EU besteedt, door handel, investeringen, economische groei en lage prijzen. De Britten hebben bovendien meer invloed op het wereldtoneel als lid van de Unie dan in hun eentje, zo klinkt het uit het pro-EU-kamp. Daarnaast is het Verenigd Koninkrijk beter beschermd tegen internationale dreigingen als terrorisme en grensoverschrijdende misdaad. Eén van de terroristen die waren betrokken bij de bomaanslagen in Londen in 2004 werd door Italië uitgeleverd aan het Verenigd Koninkrijk, op basis van het EU-arrestatiebevel, zo is te lezen op de site van ‘Stronger In’.

  • 10. Wat zijn de argumenten van de voorstanders van een Brexit?

    Een belangrijke boodschap van ‘Vote Leave’, de pro-Brexit-campagne, is dat het Verenigd Koninkrijk de EU niet nodig heeft. Europa is een vergrijzende, krimpende markt en economische kansen liggen elders (bijvoorbeeld in Gemenebestlanden als India). Volgens de ‘Vote Leave’-campagne kóst de EU geld en levert zij niets op. Voor de miljarden die de Britten kwijt zijn aan Brussel kan beter het staatsgezondheidssysteem (de NHS) worden verbeterd, zo klinkt het regelmatig.
    In de laatste weken gaat de campagne vooral over immigratie. Brexit betekenen dat de Britten weer „controle over eigen grenzen en wetten krijgen”. “Meer dan een kwart miljoen mensen kwamen naar het Verenigd Koninkrijk uit de EU in de twaalf maanden voor september 2015. Dat is het equivalent van een stad van de grootte van Plymouth of Newcastle in één jaar”, zo valt op de site van Vote Leave te lezen.
    Brexit-campagnevoorman Boris Johnson en minister van Justitie Michael Gove, een andere prominente ‘Brexiteer’, willen een puntensysteem voor migranten, ook uit de EU. Alleen migranten die kans hebben op de arbeidsmarkt worden toegelaten. Het zou een uiting zijn van de soevereiniteit, de zeggenschap over het eigen lot, die de Britten volgens het Brexit-kamp zouden herwinnen als ze zich losscheuren van de EU.
    .

  • 11. Heeft het Britse koningshuis er een mening over?

    Vast. Maar koningin Elizabeth zal die nooit uiten. The Sun meldde begin deze maand dat zij pro-Brexit was. Dat werd door het paleis haastig ontkend: „de koningin is zoals altijd politiek neutraal”.

  • 12. Waarom heeft Boris Johnson zich voor een Brexit uitgesproken?

    Ambitie, denken vriend en vijand. Johnsons euroscepsis stamt uit zijn tijd als Brussel-correspondent. Hij had – net als zijn vader en broer – echter ook de andere kant kunnen kiezen. Maar Johnson wil graag premier worden. Als het pro-Brexit-kamp wint, is hij de koploper in de race David Cameron op te volgen.

    Als ‘Blijven’ wint, zijn zijn kansen niet verkeken: Cameron stapt sowieso in 2020 op als premier. Binnen de partij denkt men dat – om dan gehoor te geven aan de eurosceptische gevoelens onder de Conservatieven – er één Brexit-kandidaat en één Blijven-kandidaat om het premierschap zullen strijden. Vermoedelijk Johnson en minister van Financiën George Osborne. Osborne is aanzienlijk minder populair onder kiezers dan Johnson. Johnson is dan weer minder geliefd onder zijn collega’s in het Lagerhuis.

  • 13. Wat vinden de media van een eventuele Brexit?

    De omroepen – BBC, ITV en Sky - zijn gebonden aan een strenge mediawet. Zij mogen geen partij kiezen en moeten voor- en tegenstanders, en politici van alle beide kampen evenredig aan het woord laten.
    De meest pro-Europese landelijke krant, The Financial Times wordt beter buiten het Verenigd Koninkrijk gelezen dan daarbinnen. The Guardian , The Daily Mirror en de internetkrant The Independent zijn Labour-gezind, en weliswaar pro-Europees, maar niet pro-Cameron. De Daily Express is uitgesproken eurosceptisch en voert al jaren campagne voor een Brexit The Daily Mail heeft zich nog niet officieel uitgesproken, maar toont sympathie voor het Brexit-kamp. Idem de kranten van de eurosceptische mediamagnaat Rupert Murdoch, The Sun en The Times. The Sun riep pro-Brexitministers op van de campagne „een kracht te maken die de miljoenen die niet van de EU houden, verdienen”.
    Blijft over The Daily Telegraph die niet van Europa houdt, maar wel van Conservatieven die aan de winnende hand zijn. Zal die krant kiezen voor Cameron of voor de eigen columnist Boris Johnson?

  • 14. Hoe stelt de EU zich op?

    Er was veel irritatie toen Cameron het referendum uitriep, maar uiteindelijk was de houding van de andere EU-landen in de aanloop naar het referendum constructief. Tijdens een top in februari gunden Europese leiders Cameron een reeks concessies over Britse positie binnen de EU, zodat hij de referendumcampagne met ‘winst’ op zak kon beginnen. Dat gebeurde wel tandenknarsend, want het door Cameron geschetste alternatief - een Brexit - werd ervaren als chantage. Na het bereiken van de deal waren EU-leiders er klaar mee. Bondskanselier Merkel wenste Cameron „veel succes”. De Litouwse president Grybauskaite twitterde: „Het drama is voorbij.”

    Maar toen moest de campagne nog beginnen. Aanvankelijk was de verwachting dat EU-leiders en de Europese Commissie geen zouden spelen in Camerons Blijven-campagne, omdat dit snel als ‘EU-bemoeienis’ zou worden geïnterpreteerd. Maar het rijtje EU-prominenten dat zich bemoeit met het ‘Brexit-referendum’ groeit snel. Mark Rutte, Angela Merkel, Jean-Claude Juncker, Donald Tusk, Mario Draghi – allemaal hebben ze zich recentelijk uitgesproken tegen een Brexit.

  • 15. Wat vinden de Verenigde Staten van het referendum?

    Amerika houdt liever publiekelijk afstand van EU-politiek. Maar het is inmiddels geen geheim meer dat president Obama wil dat de EU intact blijft. De VS vrezen het meest voor een instabiel Europa, en de Brexit zou zou de eerste stap kunnen zijn in de ontrafeling van de EU en daarmee van het transatlantisch bondgenootschap.
    Tijdens een bezoek aan Londen in april voerde Obama de druk sterk op. Na een Brexit zullen zij „achter in de rij moeten aansluiten” als ze een handelsakkoord met de VS willen, zei de Amerikaanse president. Obama stelde dat een handelsakkoord met de 500 miljoen consumenten tellende EU prioriteit heeft boven een deal met een 63 miljoen tellend Verenigd Koninkrijk dat die Unie zou verlaten.
    In het Brexit-kamp wordt gezegd dat een handelsakkoord na een vertrek uit de EU snel geregeld zou zijn, vanwege de sterke historische band tussen de Amerikanen en de Britten. De boodschap van Obama: vergeet het maar.
    Natuurlijk loopt de ambtstermijn van Obama eind dit jaar af. De Republikeinse presidentskandidaat Donald Trump voelt wel voor een Brexit.

  • 16. Wat is de rol van Nederland, als EU-voorzitter, in de discussie?

    Nederland, dat tot 1 juli voor een half jaar roulerend voorzitter van de Europese Unie is, had zich voorbereid op te treden als bemiddelaar („honest broker”) in de discussie tussen het Verenigd Koninkrijk en de Unie over de voorwaarden waaronder de Britten lid zouden kunnen blijven. In de praktijk is de rol van Nederland een beperkte geweest, heeft premier Rutte zelf toegegeven. De onderhandelingen zijn op het hoogste niveau gevoerd, met hoofdrollen voor de vaste voorzitter van de raad van EU-regeringsleiders, Donald Tusk, en voorzitter Jean-Claude Juncker van de Europese Commissie. Nederland doet niet actief mee in de campagne die in het Verenigd Koninkrijk wordt gevoerd, hoewel Rutte zich onlangs wel in harde bewoordingen uitliet over plannen van het Brexit-kamp om de migratie uit de EU aan banden te leggen.

    Brexit

  • 17. Kan een land uit de EU stappen en hoe gaat dat dan in de praktijk?

    Ja, volgens artikel 50 van het Verdrag van Lissabon kan een lidstaat zich terugtrekken uit de EU. Maar het is in de praktijk nog nooit gebeurd en geldt dus als onontgonnen terrein. Een land dat eruit wil, moet dat allereerst melden bij de Europese Raad, het gremium van regeringsleiders, waarmee vervolgens ook moet worden onderhandeld over de voorwaarden. Een gekwalificeerde meerderheid van de regeringsleiders moet akkoord gaan met de deal, alsmede het Europees Parlement. De EU-verdragen zijn na een termijn van twee jaar automatisch niet meer van toepassing op een land, tenzij er eerder een akkoord wordt bereikt. Die termijn kan in overleg worden verlengd. De leider van het vertrekkende land is gedurende deze periode uitgesloten van Europese besluitvorming.

  • 18. Als het doorgaat, krijgt het Verenigd Koninkrijk dan dezelfde bilaterale verhouding tot de EU als Noorwegen of Zwitserland?

    Dat kan, maar het hoeft niet. Het Verenigd Koninkrijk zou ook kunnen besluiten om onder de regels van Wereldhandelsorganisatie WTO te gaan handelen met de EU, net als de VS, al krijgt het dan wel te maken met handelstarieven en andere barrières. De tweede optie is dat het zich aansluit bij de Europese Vrijhandelsassociatie (EVA), het vehikel van Noorwegen, Zwitserland, IJsland en Liechtenstein, en dat het zich aansluit bij de Europese Economische Ruimte (EER), het akkoord dat toegang biedt tot de interne EU-markt, zonder tarieven. De EER vrijwaart landen van deelname aan het gemeenschappelijke landbouw- en visserijbeleid, maar niet van het vrije verkeer van personen. Arbeidsmigratie uit de EU kunnen de Britten dan dus niet tegenhouden. Bovendien moeten de Britten dan, het als Noorwegen, alsnog de meeste EU-regels overnemen waarop de interne markt is gebouwd (in een rapport van de Noorse regering staat dat de Noren driekwart van de EU-wetgeving hebben overgenomen). De derde optie is die van Zwitserland: dat land is wel lid van de EVA, maar niet van de EER, en heeft in plaats daarvan een reeks losse akkoorden met de EU. In theorie kan het daardoor zijn eigen migratieregels bepalen. In de praktijk valt dat tegen. De voorstanders van Brexit wijzen overigens liever niet naar bovenstaande voorbeelden omdat ze geen van allen ideaal zijn, ze willen een éigen deal.

  • 19. Kunnen ze ook weer terug?

    Een vertrokken land kan te allen tijde ook opnieuw EU-lid worden. Volgens artikel 49 van het EU-verdrag kan immers „elke Europese staat… verzoeken lid te worden van de Unie”. Het moet dan wel de gebruikelijke procedure door, inclusief de onderhandelingen over de toelatingsvoorwaarden. Die kunnen in het Britse geval snel gaan, omdat het al aan alle voorwaarden voldoet, maar of het land al zijn huidige privileges terugkrijgt, hangt af van hoe wanhopig de EU op dat moment is. EU-leiders moeten unaniem instemmen met het toelaten van een land, en ook het Europarlement moet akkoord gaan.

  • 20. Wie heeft de term Brexit bedacht?

    De eerste keer dat Brexit of – toen nog - Brixit werd gebruikt, was in 2012. Volgens Macmillan Dictionaries werd het woord Brixit voor het eerst gebruikt door de onbekende nationalistische organisatie British Resistance in februari 2012. Maar wijdverspreid raakte het begrip toen The Economist een column publiceerde met als kop ‘A Brixit Looms’. Daar verwees NRC een week later naar. Brixit werd al snel Brexit – naar Grexit, dat al sinds begin 2012 in zwang was. Strikt gesproken is er natuurlijk sprake van een UKxit – het hele Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Noord-Ierland kan de EU verlaten.

  • 21. Stel, Cameron wint het referendum, is de kous daarmee dan ook af?

    1975 thatcherMS0311_468x777-edit

    Nee. De euroscepsis onder de Britten is groot, en zal nooit verdwijnen. Zie wat er na 1975 gebeurde, toen de Britten ook een referendum hielden, ook na een „fundamentele heronderhandeling” van de voorwaarden waaronder ze lid waren geworden. Dat was een poging van Labour-premier Harold Wilson om zijn partij achter zich te krijgen. Labour was toen de eurosceptische partij, de Conservatieven waren pro-Europees. Toen kozen ze ervoor lid te blijven – veertig jaar later weer? Belangrijk wordt met welke meerderheid Blijven wint. In Schotland was de uitslag van het referendum 55:45 voor Nee tegen onafhankelijkheid.De discussie over Schotse onafhankelijkheid duurt nog gewoon voort.

    Gevolgen Europa

  • 22. Wat betekent een Brexit voor de wereldeconomie?

    Het Internationaal Monetair Fonds voorspelt ‘zware schade’, niet alleen voor de Britse economie, maar ook internationaal. Ook de Fed, de Amerikaanse centrale bank, voorziet “significante” economische gevolgen. Het is lastig om dat in cijfers uit te drukken. Twee zaken spelen hier door elkaar heen. Allereerst is er economische en financiële schade door de onzekerheid van handelsstromen, directe investeringen in het Verenigd Koninkrijk en de heftige reactie op de internationale financiële markten die een Brexit zou veroorzaken.

    Minstens zo belangrijk is de timing. De internationale economie maakt een wankele periode door, waarin het herstel van de financiële crisis nog broos is. De Europese eenheid wordt op de proef gesteld door de vluchtelingencrisis en door oplopende onenigheid over het monetaire beleid van de Europese Centrale Bank. De Griekse crisis kan bovendien ook weer oplaaien.

    Een Brexit kan daardoor een negatief vertrouwenseffect hebben dat ver buiten de Britse landsgrenzen reikt – en nét dat laatste zetje geeft aan een internationale recessie of aan Europese desintegratie.

  • 23. Wat betekent Brexit voor de EU-begroting?

    Het Verenigd Koninkrijk betaalde tussen 2007 en 2014 iets meer dan 10 procent van de EU-begroting en stond daarmee op de vierde plaats. Een Brits vertrek zou er dus op het eerste gezicht wel inhakken. Aan de andere kant: Noorwegen is geen EU-lid, maar moet voor toegang tot de Europese markt wel ‘betalen’ en niet eens zoveel minder dan het kwijt zou zijn als volwaardig EU-lid. Voor de Britten zou de rekening zelfs hoger kunnen uitvallen, omdat het de korting (rebate) die het nu nog krijgt op de EU-begroting na een Brexit vrijwel zeker zou verliezen. Zo bezien is een Brits vertrek misschien zelfs wel gunstig voor de EU-begroting.

  • 24. Heeft dit ook gevolgen voor militair bondgenootschap NAVO?

    De Britten werken op militair gebied internationaal vooral samen in de NAVO. Binnen de EU is militaire samenwerking tussen de lidstaten nog beperkt. De Unie kent zogeheten battle groups waarin lidstaten volgens een roulatieschema troepen beschikbaar houden op te kunnen treden bij calamiteiten. In de praktijk zijn deze groepen nog nauwelijks in actie gekomen. Het Verenigd Koninkrijk en Nederland vormden in 2010 voor een periode van zes maanden zo’n groep. Deze samenwerking in EU-verband houdt bij een Brexit op te bestaan. Maar buiten de EU kunnen Nederland en het Verenigd Koninkrijk gewoon blijven samenwerken.

  • 25. Is de EU misschien niet beter af zonder het VK?

    Het Verenigd Koninkrijk heeft de reputatie van dwarsligger, die de verdere politieke en economische integratie van de EU, en dus de volwassenwording van het Europese project, in de weg zit. In de praktijk valt dat mee. Een in april uitgekomen studie van onderzoeksbureau Votewatch wijst uit dat Britse ministers in de afgelopen twaalf jaar 97 procent van de wetgeving die in Brussel voorbijkwam steunden. Bovendien geldt het Verenigd Koninkrijk, als voorvechter van de vrije markt, als belangrijk tegenwicht voor Duitsland en Frankrijk. Je kunt je ook afvragen of de EU beter af zou zijn zonder het grote gewicht dat de Britten internationaal in de schaal leggen op diplomatiek en militair gebied.

  • 26. Wat betekent een Brexit voor de voertaal binnen de EU?

    Waarschijnlijk niet veel, omdat Engels onmiskenbaar de belangrijkste voertaal is in EU-instellingen en de externe communicatie van de EU aan impact zou verliezen als dat op stel en sprong zou veranderen. Zelfs Europarlementariërs van de Europese Volkspartij, waarin geen Britten zitten, spreken in de plenaire zaal meer Engels dan Duits, meldde The Guardian in 2014. Eurocommissarissen spreken vrijwel altijd Engels, al heeft de Europese Commissie Engels, Duits en Frans als officiële werktalen. Het Frans zit, onder meer door de oostwaartse uitbreiding van de Unie, al jaren in de verdrukking, maar Parijs zal in het geval van een Brexit ongetwijfeld proberen om daar verandering in te brengen.

  • 27. Zouden er veel Europese symbolen, sterren in de vlag etc. aangepast moeten worden?

    Nee, er hoeft geen ster uit de Europese vlag te worden geknipt als de Britten de EU verlaten. Anders dan soms wordt gedacht staan de sterren niet symbool voor de verschillende landen - het zijn er ook maar twaalf - maar voor het ideaal van eenheid, solidariteit en harmonie tussen Europese volkeren.

  • 28. Wat betekent een Brexit voor de Britten die in de EU wonen en werken?

    Veel hangt af van de afspraken die na een Brexit worden gemaakt, maar veel in de EU werkende Britten zijn zenuwachtig. Nieuwssite Politico meldde dat een vakbond van EU-ambtenaren in februari al een speciale informatiebijeenkomst heeft gehouden voor bezorgde Britse collega’s. Vast staat dat de 73 Britse Europarlementariërs hun plek verliezen en dat ook de Brit in de Europese Commissie, op dit moment Jonathan Hill (Kapitaalmarkten), ander werk moet gaan zoeken. Binnen de Commissie werken zo’n duizend Britten. De topambtenaren onder hen, is de verwachting, raken hun posities kwijt, of op z’n minst hun carrièreperspectief, omdat de druk vanuit EU-landen om zelf invulling aan die topbanen te geven groot zal zijn. Voor het lagere kader is de situatie minder eenduidig, al zijn ambtenaren doorgaans goed beschermd en zal de behoefte aan Britse native speakers altijd groot blijven. Ook de EEAS, de diplomatieke dienst van de EU, wacht een aderlating. Daar werken zo’n 130 Britten, vaak op topposities. Er is een uitweg, zeker voor Britten die al tientallen jaren wonen en werken in Brussel: Belg worden.

  • 29. Wat betekent een Brexit voor Europeanen die in het Verenigd Koninkrijk wonen en werken?

    Het Brexit-kamp verzekert Europeanen in het Verenigd Koninkrijk dat ze niet worden uitgezet. Maar wat er met hen gebeurt, hangt af van de onderhandelingen na een vertrek, en vooral van hoe open de Britten vervolgens willen staan voor immigranten. De eurosceptische UK Independence Party, en sinds kort ook Brexit-campagnevoorman Boris Johnson, willen bijvoorbeeld visa met een puntensysteem introduceren, waarbij een immigrant mag komen als zijn beroep gewild is. Europese verpleegsters zullen dan concurreren met Pakistaanse verpleegsters, om maar een beroepsgroep te noemen.

  • 30. Zijn er meer landen die hierna uit de EU willen stappen?

    Als het Verenigd Koninkrijk het buiten de EU beter blijkt te doen dan binnen, is die kans wel aanwezig. Maar vooralsnog hebben andere EU-leiders nog niet gezegd dat ze dit overwegen. Voor oppositiepartijen ligt dit anders. Marine Le Pen, leider van het Franse radicaal-rechtse Front National, riep in april elk EU-land op het Britse voorbeeld te volgen en een referendum te houden over het lidmaatschap. „Dit is een sleutelmoment in de Europese geschiedenis.” In Nederland wil de PVV een ‘Nexit’.

    Gevolgen Verenigd Koninkrijk

  • 31. Kan het Verenigd Koninkrijk uit elkaar vallen na een Brexit?

    Ja. De Schotten, Welsh en Noord-Ieren doen in euroscepsis nauwelijks onder voor de Engelsen, maar trekken de conclusie dat je beter lid kunt blijven om de EU te hervormen. De kans bestaat dat de kiezers in de Keltische landen, Schotland, Wales en Noord-Ierland, voor Blijven kiezen, en de Engelsen voor Brexit. Maar door hun numerieke overwicht kunnen zij het héle Verenigd Koninkrijk vervolgens uit de EU halen. In Schotland gaan er al geluiden dat er dan een tweede onafhankelijkheidsreferendum moet komen.

  • 32. Wat betekent Brexit voor de Britse economie?

    Het eerlijke antwoord is: niemand weet dit, omdat niemand weet welke handelsovereenkomst de Britten na een Brexit zullen sluiten met de EU. Minister van Financiën George Osborne waarschuwde half april dat huishoudens er tot 2030 gemiddeld 4.300 pond op achteruit zouden gaan, omdat het bruto binnenlands product met 6 procent zou krimpen. Maar het is niet meer dan een voorspelling, gebaseerd op verschillende scenario’s.

    De meeste Britse economen zijn het wel met Osborne eens. 279 economen ondertekenden een brief in The Times waarin staat dat Brexit “significante lange termijnkosten” met zich meebrengt.
    Er zijn ook tegengeluiden. Oud-IMF-econoom Ashoka Mody schrijft in een opinieartikel in The Independent dat er geen enkel bewijs is dat een Brexit de Britse economie schaadt. De meeste Britse economen waren ooit voor het inruilen van het pond voor de euro, schampert Mody. En kijk nu eens hoe de euro in crisis verkeert.
    Wel is zeker dat het pond sterling flink onder druk staat door de onzekerheid die het referendum met zich meebrengt. Beleggers vrezen onrust op de financiële markten door een Brexit en, net als de meeste economen, ook negatieve effecten op het Britse bbp.

  • 33. Wat zijn de risico’s voor de City?

    De City is niet alleen het zakendistrict van het Verenigd Koninkrijk, maar ook het grootste financiële centrum van de EU. De banken, hedgefondsen en andere financiële instellingen trekken weer allerlei aanpalende diensten, advocaten bijvoorbeeld. Veel (Amerikaanse) bedrijven zitten in Londen omdat het de brug is naar Europa. Daar zal niet onmiddellijk een verandering in komen, maar bekend is dat sommige bedrijven een plan-B hebben gemaakt voor als er een Brexit komt. Een Brexit kan het bijvoorbeeld moeilijker maken voor financiële instellingen in heel Europa onder één licentie (of ‘financieel paspoort’) zaken te doen.

  • 34. En wat gebeurt er met David Cameron?

    David Cameron zegt ongeacht het resultaat premier te zullen blijven. Dat moet (Labour)-kiezers ervan weerhouden het referendum te zien als een verkiezing, waarbij ze Cameron weg kunnen stemmen.

    Over zijn positie post-Brexit zijn de meningen verdeeld: sommige Conservatieven willen dat Cameron aanblijft om de rust te bewaren, anderen willen dat hij na een Brexit onmiddellijk opstapt. Sommigen vinden dat hij vervolgens best kan onderhandelen met de EU over de exit-voorwaarden omdat hij nu eenmaal al banden heeft met andere Europese leiders, anderen vinden dat hij juist weg moet blijven van de onderhandelingstafel.

    Maar ongeacht het resultaat is het referendum al een strijd om het leiderschap bij de Conservatieven. Cameron heeft al gezegd in 2020 te zullen opstappen. Minister van Financiën George Osborne en Boris Johnson willen zo goed mogelijk voor de dag komen.

    Gevolgen Nederland

  • 35. Wat zijn de gevolgen voor de handelsbetrekkingen tussen Nederland en het Verenigd Koninkrijk?

    Door teruglopende handel kan het verlies voor Nederland door een Brexit oplopen tot 1,2 procent van het bruto binnenlands product in 2030 (10 miljard euro), zo berekende het Centraal Planbureau (CPB). In een scenario waarin minder handel ook tot minder innovatie leidt, loopt dit bedrag mogelijk zelfs op tot 16,5 miljard, zo becijferde het CPB. De voedselverwerkende industrie zou het hardst geraakt worden.

    Het Verenigd Koninkrijk is een belangrijke handelspartner voor Nederland. Als je kijkt naar CBS-cijfers over de waarde van invoer en uitvoer, is het Verenigd Koninkrijk de derde handelspartner van Nederland, na Duitsland en België.

    Maar de Britten zijn eigenlijk nóg belangrijker. Kijk je naar wat Nederland verdient met de export (de toegevoegde waarde), is het Verenigd Koninkrijk zelfs de tweede handelspartner van Nederland. Dit komt omdat Nederland veel producten van eigen makelij uitvoert naar het Verenigd Koninkrijk. Daarop maakt Nederland meer winst dan op zogeheten ‘wederuitvoer’ (het invoeren en, na een kleine bewerking, weer uitvoeren van goederen), waaruit een groot deel van de export naar België bestaat.

    Van de totale productie van goederen en diensten in Nederland hangt 3,7 procent samen met de vraag vanuit het Verenigd Koninkrijk. Dit zorgt voor 300.000 banen, ofwel 3,3 procent van de Nederlandse werkgelegenheid, zo berekende ING. Binnen de EU zijn alleen Ierland en Malta afhankelijker van het Verenigd Koninkrijk.

    Als de Britten uit de Europese Unie stappen, valt niet meteen alle handel weg. Veel hangt af van de deal die erna gesloten wordt. Met een Noors model (deelname aan de interne markt van de EU in ruil voor het overnemen van EU-regels), kan de handel grotendeels doorgaan. Er komen dan geen invoer- en uitvoerheffingen. Maar of alle EU-landen hiermee akkoord zouden gaan, is zeer onzeker.

    Andere modellen, zoals het Zwitserse (een reeks bilaterale verdragen) of het Turkse (douane-unie) maken de handel minder vrij, vooral op het gebied van diensten. Bovendien gaan dan waarschijnlijk de technische regels voor producten (bijvoorbeeld veiligheidseisen) uit elkaar lopen. Bedrijven moeten dan aan verschillende regels voldoen in de EU en in het Verenigd Koninkrijk, wat voor nieuwe barrières zorgt. Brexit zal „langs deze weg de handel met het Verenigd Koninkrijk lange tijd blijven hinderen”, aldus Raoul Leering, analist bij ING.

    Een Brexit kan de handel ook indirect raken. Als door deze schok de economische groei in het Verenigd Koninkrijk terugvalt – wat veel analisten verwachten – zal dat de Britse vraag naar Nederlandse producten geen goed doen.

  • 36. Wat betekent het voor de internationale politieke positie van Nederland?

    Nederland heeft het Britse lidmaatschap van de EU altijd beschouwd als een verzekering tegen de dominantie van grote lidstaten zoals Duitsland en Frankrijk. Daarom was Nederland afgezien van de handelsvoordelen in de jaren zeventig een van de grootste pleitbezorgers van een Brits EU-lidmaatschap. Met zijn ideeën over vrijhandel staat Nederland mentaal dicht bij het Verenigd Koninkrijk. In dat opzicht zou Nederland een bondgenoot verliezen. De grote kwesties in de buitenlandse politiek, zoals de crisis in Syrië, zijn nog altijd een zaak voor de individuele lidstaten. Nederland kan de Britten natuurlijk ook na een Brexit als bondgenoot blijven opzoeken.

  • 37. Bij een Brexit, worden Amsterdam, Frankfurt of Parijs dan belangrijkere financiële hoofdsteden?

    Dat is zeer de vraag. Ten eerste is het onzeker of er, na een Brexit, een uittocht zal plaatsvinden uit de Londense City, het huidige financiële centrum van Europa. Veel aandacht kreeg het dreigement van de topman HSBC, de grootste Britse bank, dat het bedrijf 1.000 banen voor zakenbankiers zou verplaatsen naar het Europese vasteland als de Brexit er komt. Maar of HSBC dit ook zal doen, is onzeker.
    Nu nog gebruiken financiële instellingen Londen als springplank voor de rest van de EU. In de City gelden EU-regels, wat betekent dat ook transacties in euro’s (bijvoorbeeld van derivaten, afgeleide beleggingsproducten) er kunnen worden afgewikkeld. Ook de valutahandel tussen euro’s en dollars vindt grotendeels in de City plaats. Bij een Brexit staat dit op losse schroeven, maar veel hangt af van de afspraken tussen Londen en Brussel erna.

    En als de bankiers vertrekken, waar gaan ze dan heen? Amsterdam wordt af en toe genoemd als mogelijke vestigingslocatie. Het is dichtbij, er wordt redelijk Engels gesproken en er zitten aardig wat internationale bedrijven. Maar Amsterdam ontbeert de schaal van Londen en daarmee het ‘ecosysteem’ van gespecialiseerde financiële instellingen, dienstverleners en advocaten in Londen. Frankfurt en Parijs, de twee grootste financiële centra na Londen, liggen wat betreft schaal wat meer voor de hand. HSBC noemde Parijs als nieuwe werkplek van zijn zakenbankiers, Deutsche Bank zei onlangs dat het obligaties in Frankfurt zal verhandelen als de Britten uit de Unie gaan. Franse politici rollen alvast de rode loper uit en in Frankfurt hopen projectontwikkelaars te gaan profiteren van de Brexit. Maar ook Dublin is in de ‘race’, zei de baas van Ryanair, Michael O’Leary laatst. Ierland ligt in de eurozone en er zijn veel internationale bedrijven gevestigd. Die voordelen heeft Amsterdam ook. Maar de Ieren zijn écht Engelstalig.

  • 38. Komt er ooit een Nexit? Wat vinden de partijen?

    In Nederland vindt alleen de PVV en de groep Bontes/Van Klaveren dat Nederland de Europese Unie moet verlaten. Dat is bij lange na geen parlementaire meerderheid. Nederland zal de Britten niet volgen als zij vertrekken. Een Nexit is pas aan de orde als de hele Europese Unie uit elkaar zou vallen als gevolg van een Brits vertrek.

    In overgrote meerderheid is de Tweede Kamer tegen een Brexit. Zelfs een partij als de SP, altijd kritisch over Europese samenwerking, vindt dat de Britten moeten blijven .

    • Guus Valk
    • Stéphane Alonso
    • Mark Beunderman
    • Maarten Schinkel
    • Mark Kranenburg
    • Titia Ketelaar