Schrik Rusland af met nieuw verbond

De NAVO houdt een van de grootste militaire oefeningen in zijn bestaan – aan de Russische grens.

Andreas Umland wil herschikking van de relaties tussen Oost-Europese landen om Moskou af te schrikken.

d Foto Alik Keplicz / AP

Totdat Oekraïne en Georgië lid van de Europese Unie en de NAVO worden, zou een tijdelijke oplossing voor hun huidige veiligheidsprobleem kunnen liggen in een oud Pools idee uit het Interbellum: een alliantie van Midden- en Zuidoost-Europese landen tussen Scandinavië in het noorden en Klein-Azië in het zuiden, en tussen Duitsland in het westen en Rusland in het oosten.

Zolang de EU en de NAVO niet bereid zijn zich verder naar het oosten uit te breiden, zouden deze landen zich kunnen verenigen in een zogeheten ‘Intermarium’-blok: een verbond van de ‘landen tussen de zeeën’. Dit plan uit het begin van de 20e eeuw zou nu tot een pact van onderlinge hulp kunnen leiden van die landen tussen de Oostzee en de Zwarte Zee die Moskou zien als een bedreiging voor hun politieke soevereiniteit, hun territoriale integriteit en hun wezenlijke belangen. Het doel van deze waarborgen tot onderlinge bijstand zou zijn om de nationale veiligheid en het politieke zelfvertrouwen van de lidstaten te verhogen, om Rusland te weerhouden de lidstaten aan te vallen en om de invloed van het optreden van de lidstaten in de internationale arena te vergroten.

Een hedendaags Intermarium zou – anders dan in het Interbellum – geen verdergaande unie, federatie of volledige alliantie inhouden.

In plaats daarvan kan het een beperkt en eenzijdig verdedigingsverdrag zijn van een groep landen die bereid zijn elkaar bij te staan tegen de hybride oorlogvoering die buitenlandse mogendheden tegen hen inzetten. Dit pact zou die landen in Europa kunnen omvatten die bereid zijn om zich te verbinden tot een zekere militaire en andersoortige samenwerking om Moskou het hoofd te bieden. Veel landen aan de west- en zuidgrens van Rusland hebben in meer of mindere mate al te lijden van alle koude en warme oorlogen die het Kremlin voert – ook informatie-, handels- en cyberoorlogen. Een Intermarium-veiligheidspact kan Estland, Letland, Litouwen, Polen, Roemenië, Bulgarije, Moldavië, Oekraïne, Turkije, Georgië en Azerbeidzjan omvatten. En misschien ook wel de Tsjechische Republiek, Slowakije en Hongarije, mochten daar de binnenlandse politieke verhoudingen veranderen – of andere landen van Scandinavië tot de Balkan. Ook hier zijn veel politici en intellectuelen die Rusland als een bedreiging zien of die herinneringen hebben aan anti-imperialistisch verzet tegen het Moskouse expansionisme.

Eigenlijk bestaat er al een informeel Intermarium, dat voor Moskou inmiddels een probleem wordt. Op bilaterale basis vindt al een dergelijke samenwerking plaats tussen bijvoorbeeld Oekraïne, Polen en Turkije. Ook ontluikt er een multilaterale samenwerking, bijvoorbeeld in de gezamenlijke Pools-Litouws-Oekraïense brigade die een jaar geleden is gevormd. Georgië, Oekraïne, Azerbeidzjan en Moldavië behoren tot de leden en Turkije en Letland zijn waarnemers van de zogeheten GUAM – een organisatie voor democratie en economische ontwikkeling.

De aanval van Moskou op Oekraïne en de inlijving van de Krim hebben geleid tot versterking van de onderlinge solidariteit in Oost-Europa. Ook Turkije is hierdoor bij het Oost-Europese spel betrokken, omdat de Krim Tataren nauw verwant zijn aan de Turken en zich sterk tegen hun inlijving bij Rusland verzetten. Daarmee zijn barsten in de Turks-Russische betrekkingen ontstaan. Sinds het najaar van 2015 heeft het schisma zich verbreed, nadat Turkije in november een Russische straaljager neerschoot. Ook al is het geen verrassing dat de sympathie van Ankara voor Kiev de laatste tijd is toegenomen, het is wel opmerkelijk hoe ver de verbondenheid tussen Turkije en Oekraïne gaat. De Turkse overheid heeft sinds december 2015 een aantal maatregelen ter ondersteuning van Oekraïne genomen, zoals de levering van militaire hospitalen. En tijdens een recent bezoek van president Petro Porosjenko aan Ankara hebben Oekraïne en Turkije een gezamenlijke verklaring van 21 punten ondertekend voor samenwerking op economisch, cultureel, consulair én militair gebied (wapenproductie en militaire scholing). Een nieuw verdedigingspact van landen zonder kernwapens, gelegen tussen de grondleggers van de NAVO en Rusland en gebaseerd op het democratische gedachtegoed, zou de Europese geopolitiek niet principieel veranderen. Maar het kan wel helpen om avonturisme van het Kremlin af te schrikken en de betrokken landen veiliger te maken. Het kan ook bijdragen tot vermindering van de spanningen in de westerse relaties met Moskou, doordat het de Russische aandacht van de VS en de EU afleidt. De huidige Europese veiligheidsstructuren zijn ontoereikend gebleken, terwijl andere doeltreffendere kaders dan een Intermarium niet voorhanden zijn. Het is de hoogste tijd voor een herschikking van de betrekkingen tussen de landen in Oost-Europa. De vorming van een Intermarium-coalitie zou niet alleen het Kremlin, maar ook de Russische bevolking laten zien dat het toenemende buitenlandse avonturisme van Moskou schadelijk is voor de Russische nationale belangen.

    • Andreas Umland