Polen ondermijnt rechtsstaat

De Europese club heeft een strenge portier. Landen die binnen willen moeten vooraf bewijzen dat ze democratische rechtsstaten zijn. Ex-dictaturen Spanje en Griekenland zijn zo lid geworden. Hetzelfde geldt voor landen uit het verkruimelde Oostblok.

Maar binnen vervagen de regels, althans in praktijk. Neem Polen, lid sinds 2004. Daar regeert Recht en Rechtvaardigheid (PiS), de partij van Jaroslaw Kasczynski, met een conservatief-nationalistische en Eurosceptische agenda, die in rap tempo de onafhankelijke rechtspraak en de media aanlijnt. Door het benoemen van stromannen bij het Constitutionele Hof kan de hoogste rechter van het land opportunistische wetgeving niet langer blokkeren.

Brussel is daartegen terecht in verweer gekomen. De Europese Commissie oordeelde vorige week dat de Poolse maatregelen, de facto een machtsgreep, de democratie ondermijnen en in strijd zijn met het Europese Handvest, dat de grondrechten van de Unie waarborgt. Het is de eerste keer dat de Unie zo’n oordeel velt over een lidstaat. Het kan uitdraaien op sancties, waaronder het verbod om nog langer mee te stemmen over Europese wetgeving.

In theorie dan. Want zelfs als Brussel zijn dreigement durft uit te voeren kan een land als Hongarije, dat onder Viktor Orbán dezelfde weg is ingeslagen, vetoën. Zo loopt de unie aan de randen het risico in haar tegendeel te veranderen.

Natuurlijk is er context. De Poolse regering geeft een stem, hoe schril ook, aan de voorstelbare paranoia van een land dat zo vaak is vermalen tussen de twee grote buren. In hun huidige incarnatie, Merkels ‘Europese Duitsland’ en Poetins grijpgrage Rusland, is het niet anders. Toch is Polen een Europees succesverhaal. Het heeft politiek en economisch als geen ander geprofiteerd van zijn lidmaatschap, en de Unie is er relatief populair. Maar een deel van Polen lijdt, net als Rusland, aan een omsingelingscomplex.

Het is verklaarbaar maar omineus dat Polen paramilitaire ‘burgerwachten’ en partizanengroepen vormt voor het geval van een Russische aanval. Dat zelfbenoemde patriotten hun landgenoten de maat willen nemen is ook een gevaarlijke ontwikkeling.

De rechtsstaat biedt burgers bescherming tegen de willekeur van de macht. Wie het EU-lidmaatschap wenst, onderschrijft dat idee. Hetzelfde geldt voor de NAVO. Als geen ander land heeft Polen geijverd voor aanwezigheid van NAVO-troepen: collectieve defensie tegen Russische agressie. Met succes. Niet voor niets houdt de NAVO in juli zijn top in Warschau. Dan gaat het niet aan de waarden van datzelfde bondgenootschap te ondergraven.

De niet meer zo jonge lidstaat Polen moet opnieuw kiezen.