Op Flores leefden honderdduizenden jaren lang ‘Hobbitmensen’

Voor het eerst sinds 2003 zijn er weer fossielen gevonden van de minimensen op Flores. Flores was 700.000 jaar lang een dwergeneiland.

Het mysterieuze Floresmensje laat zich weer zien: paleontologen hebben op het Indonesische eiland Flores één fossiel kaakje en zes tanden van de dwergmens gevonden. De fossielen zijn 700.000 jaar oud. Het is pas voor de tweede keer dat botten van de Floresmens opgegraven zijn. De eerste keer was in 2003. Deze donderdag beschrijven de onderzoekers hun vondst in Nature.

De kaak en tanden laten vooral zien hoe láng er kleine mensen op Flores leefden. Gedurende honderdduizenden jaren lang was Flores een dwergeneiland, waar mensjes van maximaal een meter lengte jaagden op olifantjes van één meter zeventig. Ter vergelijking: de eerste moderne mensen (Homo sapiens) verschenen pas 200.000 jaar geleden in Afrika. „Mensen zeiden dat we nooit zulke oude resten zouden vinden. Dat het toch gelukt is voelt als een enorme overwinning”, zegt de Nederlandse paleontoloog Gerrit van den Bergh van de University of Wollongong (Australië). Hij was direct bij de opgraving betrokken.

De schok was groot toen de Australische archeoloog Mike Morwood in 2003 op Flores het eerste skelet van een Floresmens trof, in de grot Liang Bua. De botten bleken onlangs zo’n 100.000 tot 60.000 jaar oud te zijn. Leefden er zo kort geleden nog miniatuurmensen, vlak voor de komst van moderne mensen in deze streek? Morwood doopte de nieuwe soort Homo floresiensis, in de pers heette het mensje al snel ‘hobbit’.

Down of dwerg?

Op de ontdekking volgde de controverse. De Indonesische antropoloog Teuklu Jacob zag in het kleine skelet geen verdwergde eilandmens, maar een persoon met een afwijking. Dit was iemand met microcefalie of Down, concludeerde hij. De relatie tussen Morwood en Jacob verzuurde toen Jacob de kwetsbare botten zonder overleg liet overbrengen naar zijn lab op Java, en ze beschadigd weer teruggaf.

Foto Kinez Riza

Het kaakje heeft een tandholte voor een verstandskies. De eigenaar was dus volwassen. Foto Kinez Riza

Andere onderzoekers twijfelden intussen of Homo erectus wel de voorouder van het Floresmensje was, zoals Morwoods team dacht. Homo erectus was een lange mensachtige met een groot brein die al relatief complexe werktuigen maakten, zoals vuistbijlen. Maar dit mensje had zúlke primitieve voeten en kleine hersenen. Was dit niet gewoon een nazaat van de kleinbreinige Homo habilis, of zelfs van de chimpansee-achtige Australopithecus?

Alleen extra fossielen konden uitsluitsel geven. Morwood had daarvoor locatie Mata Menge op het oog, een bekende vindplaats voor fossielen. De Nederlandse missionaris Theodoor Verhoeven vond er in de jaren 60 en 70 al botten van dwergolifanten (Stegodons) en stenen werktuigen.

Maar menselijke resten zijn schaars en in Mata Menge zitten de fossielen bovendien meters onder de grond. Alleen door te bikken, beitelen en houwen is de fossielenlaag te bereiken. Lange tijd vond het team alleen dieren en stenen werktuigen. Morwood bezocht de site voor het laatst in 2012, hij was toen al ziek. Morwood stierf in 2013. Hij maakte niet meer mee dat in 2014, drie weken voor het einde van de opgraving, de kaak en tanden gevonden werden.

Verstandskies

De kaak is klein, nog kleiner dan de kaken uit Liang Bua, maar biedt al wel plek aan een verstandskies. De eigenaar was dus volwassen. De kiezen hebben een vijfde knobbel die kenmerkend is voor Homo erectus. Dat bevestigt Morwoods idee dat het Floresmensje een verdwergde erectus is.

De kaak en tanden komen uit een laag van 700.000 jaar oud. In dezelfde laag hebben archeologen simpele stenen werktuigen gevonden. Het zijn steenafslagen met een scherpe rand, die als mes of schraper kunnen zijn gebruikt.

Opvallend genoeg bevat de steenlaag eronder, van een miljoen jaar oud, complexe vuistbijlen. Dat kan twee dingen betekenen, zei archeoloog Adam Brumm dinsdag op een persconferentie. Óf vuistbijlen te werden te groot voor de steeds kleinere Floresmensen. Óf het eilandvolkje verleerde hoe ze de vuistbijlen moest maken.

Waaróm de mensen op Flores kleiner werden is nog niet duidelijk. Het overkomt meerdere dieren die op eilanden terecht komen, zoals de olifanten op Flores. „Op eilanden is het voedselaanbod beperkt en er zijn nauwelijks natuurlijke vijanden”, zegt Van den Bergh. „Dan loont het om kleiner te zijn.”

Vulkanisch eiland

De andere grote vraag is: waar kwamen ze vandaan? Flores is een vulkanisch eiland dat ongeveer 12 miljoen jaar geleden uit de oceaan verrees. Geologisch gezien ligt Flores in het Australische deel van Indonesië, dat door een diepe zee wordt gescheiden van het Aziatische deel.

Foto Hanneke Meijer

Flores is een vulkanisch eiland. Dit is het So’a-bekken, waar Mata Menge ligt, met de vulkaan Ebulobo op de achtergrond. Foto Hanneke Meijer

Homo erectus kon geen boten bouwen. „Ze kunnen met drijfhout naar Flores zijn gedreven, nadat een tsnunami ze de zee in spoelde”, zegt Van den Bergh. „Het stromingpatroon rond Flores loopt van noord naar zuid. Dan kom je uit op Sulawesi als mogelijke bron.”

Collega’s die niet aan de opgraving meewerkten zijn enthousiast over de vondst. Archeoloog Wil Roebroeks van de Universiteit Leiden vindt het onderzoek ‘prachtig’, maar heeft wat kanttekeningen. Hij gelooft niet in een verdwenen vuistbijltraditie. „Het gaat maar om een paar werktuigen, en die zijn bovendien niet erg complex.” Ook twijfelt Roebroeks of Flores tussen 700.000 en 100.000 jaar geleden permanent door minimensen bewoond is geweest. „Mogelijk is Flores in de laatste miljoen jaar verschillende keren gekoloniseerd en traden uitsterving en verdwerging meer dan een keer op.”

Van den Bergh acht die kans klein. „Flores was zeer moeilijk te bereiken voor landdieren”, zegt hij. „Op Sulawesi treffen we een heel scala aan beesten, van babiroessa’s tot waterbuffel. Op Flores zijn alleen een olifant, een reuzenschilpad, een rat, een varaan en een mens terecht gekomen.”

    • Lucas Brouwers