Recensie

Een naaimachine als slecht voorteken

Een echtpaar wil ontsnappen aan het intellectuelenmilieu en gaat naar het platteland: een ideaal recept voor ellende.

Bijna van begin af aan weet je dat de roman Eerst was er de zee van de Colombiaanse schrijver Tomás González niet goed zal aflopen. Het verhaal zit vol onheilszwangere voortekens en meermalen laat de auteur weten dat de slechts met zijn initiaal J. aangeduide hoofdpersoon zijn avontuur niet zal overleven.

Erg is dat niet. González schrijft met zo’n dwingende en toch eenvoudige onontkoombaarheid dat de roman wel tegen een spoiler kan. Niet de dood van J. maar diens onstuitbare neergang vormt de stof die het boek zijn ijzeren samenhang geeft.

Dat ‘J.’ waarschijnlijk voor ‘Juan’ staat, valt op te maken uit het onderhoudende nawoord dat vertaler Jos den Bekker aan het boek toevoegde. Juan was Gonzalez’ broer en kwam in 1977 voortijdig aan zijn einde nadat hij zich gevestigd had aan de grote baai in de oksel van Colombia en Panama. Hij wilde er op een boerderij een plattelandsbestaan opbouwen, maar had geen rekening gehouden met de primitieve omstandigheden en mores in deze uithoek van het land.

Dat is althans de interpretatie van de gebeurtenissen die González in deze debuutroman reconstrueert. Hoe waarheidsgetrouw hij daarbij te werk is gegaan valt moeilijk uit te maken en dat is ook niet zo belangrijk. Het verhaal is meeslepend en overtuigend genoeg.

Naaimachine

Vol illusies komen ‘J.’ en zijn vrouw Elena aan op de plek waar zij een nieuw leven hopen op te bouwen, ver van hun hedonistische intellectuelenmilieu in Medellín. Maar hun bagage is nog niet van de lijnbus afgeladen, of Elena’s naaimachine valt op de grond kapot: een omineus teken. Zij maakt een scène (‘Jullie zijn nog niet klaar met mij, stelletje klootzakken’) en dat is niet de beste manier om met de plaatselijke bevolking goede betrekkingen aan te gaan. In veel opzichten is zij – door González met weinig liefde geportretteerd – de katalysator van het onheil dat zich samenpakt.

Terwijl Elena zich van begin af aan een onaangepaste betoont, voltrekt de verwording van ‘J’ zich langzamer. Af en toe leest hij in zijn boeken die in het vochtige klimaat opzwellen en krom trekken: Neruda, Brecht, Hermann Hesse, het gefundenes Fressen van de jaren zeventig. Langzaamaan komen daar steeds grotere hoeveelheden brandewijn voor in de plaats, genuttigd onder soms sombere, dan weer euforische mijmeringen met nachtelijk uitzicht op de baai.

Dat komt zijn huwelijksleven niet ten goede, en intussen gaat het ook met zijn boerderij bergafwaarts. Het vee wordt gestolen of sterft aan slangenbeten, de houthak levert door incompetentie steeds minder op, het meest bekwame personeel maakt zich uit de voeten voor Elena’s almaar wispelturiger woede-uitbarstingen. Tot zij tenslotte vertrekt en het voor J. te laat is om de kansen te doen keren. Zijn dood komt precies op het moment dat ook hij besloten heeft het bijltje erbij neer te gooien.

González beschrijft deze moderne tragedie in simpele maar trefzekere en beeldende bewoordingen. Nooit heeft hij méér nodig dan alledaagse gebeurtenissen, waarin op subtiele wijze het onheil binnensluipt. Beschimmelde voeten die het lopen onmogelijk maken, ongedierte in het eten, een door Elena bestierde winkel waar ieder alleen maar op de pof koopt, een hond die nachtenlang blijft blaffen en in wanhoop door J. wordt doodgeschoten. Stapje voor stapje wordt de catastrofe onafwendbaar en de lezer wordt daarin ongemerkt meegesleept.

Kluizenaarachtig bestaan

Het heeft lang geduurd voordat deze in 1983 verschenen roman het succes kreeg dat hij verdient. Eerst verschenen in eigen beheer, daarna in kleine oplagen, vond hij pas met vertalingen – in het Duits, Frans en tenslotte het Engels – sinds een paar jaar internationaal weerklank. Intussen schreef de nu 66-jarige González in kluizenaarachtige afzondering een bescheiden oeuvre bij elkaar van twee verhalenbundels, een poëziebundel en acht romans, waarvan de meeste nu ook hun weg vinden in andere talen.

Met Eerst was er de zee is daarmee ook in het Nederlands een begin gemaakt, even laat als veelbelovend.

    • Ger Groot