Recensie

Wellevende kunstwerken over de dood

Folkert de Jong presenteert Heritage (2009), twee ingetogen beelden van een oude man en een jongen zittend naast elkaar. Foto Charlie Dekeersmaecker

In elke oude kerk treed je ze met voeten: de doden die liggen ingegraven in de vloer, hun grafstenen afgesleten door de loop van ontelbare drentelende gelovigen. Als memento mori zijn die graven nog steeds onovertroffen, want kniel je om je veters te strikken dan liggen de knekels pal onder je knieën. Intiemer kan de relatie tussen onbekende doden en levenden haast niet worden.

Een betere plek dan de Oude Kerk in Amsterdam valt moeilijk te vinden voor een tentoonstelling die gaat over de kwetsbaarheid van het leven en de onafwendbaarheid van onze dood. Once in a lifetime, zoals de expositie heet, is samengesteld door Jacqueline Grandjean – directeur van de Oude Kerk – en curator Nina Folkersma, op uitnodiging van het Humanistisch Verbond.

Acht kunstenaars vullen de monumentale ruimte van de Oude Kerk met deels oud, deels nieuw werk. Deze acht schetsen volgens de samenstellers verschillende perspectieven op het mysterie van leven en dood. Wat is het dat jouw leven eenmalig, kwetsbaar en onherhaalbaar maakt?

Met deze – zeer individualistische – vraag in het achterhoofd maakten vier van de acht kunstenaars nieuw werk. Dat nieuwe werk is divers en staat bijna los van de vraag. Amie Dicke en Job Koelewijn overtuigen het meest. Koelewijn maakte met Celebration (you only live once) (you only die once) een vergankelijk eerbetoon aan de grafstenen in de Oude Kerk door tientallen huis-, tuin- en keukenvazen te vullen met bloemen en die verspreid over de kerkvloer neer te zetten. Het mooie van die bloemenvazen is dat ze je doen ervaren hoe nietig je als mens bent in de gigantische ruimte van de kerk. Amie Dicke ontwierp een super esthetisch, minimalistisch monumentje tegen het vergeten (Soaps, 2016).

Onder de bestaande werken springt dat van de Amerikaanse experimentele filmmaker Stan Brakhage (overleden in 2003) in het oog. Brakhage tart als enige de grenzen van de visuele wellevendheid door in 1959 in extreme close-ups te filmen hoe zijn vriendin in bad bevalt van hun eerste kind. Window Water Baby Moving is een geluidloos manifest over nieuw leven dat onder grote pijn, bedekt met bloed en slijm op de wereld komt.

Visuele wellevendheid kenmerkt de rest van de bijdragen. De Israëlische Yehudit Sasportas bezingt in een sprookjesachtige video-installatie de onverwoestbaarheid van de natuur. Michaël Borremans toont in Everything Falls (2012) twee met stof besprenkelde bustes in een kist. De hoofden van een man en een vrouw, waarvan de mond wat flauw is vervangen door een eendensnavel, balanceren op de rand van de kitsch. Folkert de Jong presenteert Heritage (2009), twee ingetogen beelden van een oude man en een jongen zittend naast elkaar.

De werken op Once in a Lifetime zijn an sich niet slecht. Maar toch ontbreekt er iets. Dat is kunst die voorbij een soort mijmerende esthetiek gaat. Zoals Brakhage een geboorte filmt, zo ook is ouder worden en sterven niet alleen maar romantische fictie. Sterven gaat vaak gepaard met pijn, bloed en onnoemelijk veel ellende – voor ieder van ons, onafwendbaar en gelijk.

    • Lucette ter Borg