Prins Mohammed heeft haast

Saoedi-Arabië Maandag heeft de Saoedische regering het plan van de jonge prins Mohammed bin Salman goedgekeurd voor een reeks radicale ingrepen. Ze moeten het ultraconservatieve land afhelpen van zijn verslaving aan olie.

Mohammed bin Salman, sinds vorig jaar adjunct-kroonprins en minister van Defensie van Saoedi-Arabië. Foto Bernd von Jutrczenka/dpa

Sinds hij vorig jaar door zijn vader in het centrum van de macht is gekatapulteerd, ontpopt prins Mohammed bin Salman zich als een ambitieuze leider die zijn land wil klaarstomen voor een wereld zonder olie en op assertieve wijze een rol als regionale grootmacht opeist. Zijn jeugdige energie maakt hem populair bij de jonge Saoedische bevolking. Over zijn generatie, die voortdurend online is, zei hij:

„We denken op een andere manier. We hebben andere dromen.”

Het is een enorme breuk met het verleden. Het ultraconservatieve Saoedi-Arabië was decennia een van ’s wereld meest gesloten landen, waar nooit iets leek te veranderen. Het werd geleid door opeenvolgende zoons van stichter Abdel-Aziz ibn Saud, die steeds ouder werden en weinig ambitie toonden om te morrelen aan de status-quo. Ondanks een groeiend besef dat de olie ooit zou opraken en de overheid niet meer in staat zou zijn de snel groeiende bevolking, die grotendeels in dienst is van de staat, te onderhouden.

Daar kwam verandering in met de troonsbestijging van koning Salman in januari 2015. Salman, die bij zijn aantreden al 79 was en volgens hardnekkige geruchten aan alzheimer lijdt, zag in zijn zoon Mohammed de doortastende leider die nodig is een einde te maken aan decennia van sociale en economische stagnatie. Als assistent van zijn vader, eerder gouverneur van hoofdstad Riad, en later als adviseur op Defensie, had Mohammed laten zien dat hij veranderingen kon doorvoeren, ondanks verzet van de oude garde.

Minder dan een week na zijn aantreden benoemde Salman hem tot minister van Defensie, hoofd hofhouding, en president van een machtige nieuwe raad die het economische beleid uitstippelt. Drie maanden later werd Mohammed ook benoemd tot directeur van staatsoliebedrijf Aramco en tot adjunct-kroonprins, waardoor hij in een klap tweede in lijn van opvolging werd. Een ongekende concentratie van macht, zeker voor zo’n jonge prins.

De promotie van Mohammed leidde tot scheve gezichten binnen het koningshuis, waar autoriteit van oudsher is verbonden met anciënniteit en invloedrijke posities altijd verdeeld werden onder diverse takken van de familie om de eenheid te bewaren. Critici vinden hem te jong en onbesuisd voor zo’n prominente rol.

Ze leken gelijk te krijgen toen Mohammed besloot tot een interventie in buurland Jemen om de opmars van shi’itische Houthi-rebellen te stuiten. Hij werd het gezicht van de operatie. Maar hoewel de strijd erg moeizaam verloopt, en de humanitaire gevolgen dramatisch zijn, blijft de prins onverminderd populair.

De meeste Saoediërs zijn blij dat hun land zich na decennia van terughoudendheid laat gelden in de regio. Ze zien de interventie als een noodzakelijke reactie op het expansionisme van Iran, dat in hun ogen achter de opmars van de Houthi’s zit.

Man met een missie

Mohammed ziet zich als een man met een missie. Hij werd geboren in Jeddah als oudste zoon van Salman en zijn derde vrouw. Zijn ouders waren streng en staken veel tijd en energie in de opvoeding. Ze stimuleerden hem elke week een boek lezen en organiseerden excursies en discussies met intellectuelen. En hij kon zich optrekken aan vier succesvolle oudere halfbroers: de eerste Arabische astronaut, een gerespecteerde onderminister van Olie, een aan Oxford opgeleide politicoloog die lesgeeft aan een Amerikaanse universiteit, en de oprichter van een van de grootste mediabedrijven in het Midden-Oosten (die inmiddels is overleden).

In tegenstelling tot zijn broers vertrok Mohammed niet naar het buitenland voor zijn studie. Hij ging rechten studeren aan de Universiteit van Riad. In die periode leek hij twee keuzes te hebben: zijn visie verwezenlijken, of zich schikken naar de versteende verhoudingen aan het hof. Hij zag twee versies van zichzelf, vertelde hij persbureau Bloomberg.

„De eerste is in staat Apple op te richten. De tweede kan een succesvolle werknemer worden. Ik had veel betere eigenschappen dan Steve Jobs of Mark Zuckerberg of Bill Gates. Als ik volgens hun methodes werk, wat zal ik dan verwezenlijken?”

Nadat hij zijn bachelor had gehaald, besloot Mohammed dan ook zijn geluk te beproeven in het buitenland. Een baan aan het hof trok hem minder aan. Maar zijn vader haalde hem over toch in overheidsdienst te komen. Hij ging aan de slag bij het Bureau van Experts, dat het kabinet van juridisch advies voorziet. Al snel bleek hij geen geduld te hebben voor de stroperige bureaucratie. „Eerst duurden procedures twee maanden, maar hij eiste dat ze in twee dagen waren afgerond”, zei Essam bin Saeed, destijds zijn baas, tegen Bloomberg.

„Tegenwoordig is het een dag.”

Bureaucratisch breekijzer

Met zijn ambitie en dadendrang maakte Mohammed zich niet bepaald geliefd bij de oude garde, die vreesde voor zijn machtspositie. Maar met hulp van zijn vader, die in 2012 werd benoemd tot kroonprins, klom hij op in de hiërarchie van het hof en won hij het vertrouwen van koning Abdullah. De koning zette hem in als bureaucratisch breekijzer, bijvoorbeeld om de corruptie op Defensie aan te pakken. Daarbij riep hij de hulp in van internationale consultancyfirma’s, waarvan hij de expertise goed kon gebruiken.

Het is een werkwijze die hij eveneens toepast in zijn huidige rol. Vorig jaar verdienden adviesbureaus 12 procent meer dan in 2014. Het is tekenend voor het gebrek aan capabele mensen in Saoedi-Arabië zelf. In een interview met The Economist gaf Mohammed toe dat consultancybureau „KcKinsey met ons samenwerkt bij veel studies”. De invloed van het bedrijf is inmiddels zo groot, dat sommige Saoedische zakenlieden het ministerie van Planning inmiddels smalend ‘KcKinsey Ministerie’ noemen.

Het bedrijf was ook nauw betrokken bij de ontwikkeling van de ‘Visie voor het koninkrijk Saoedi-Arabië in 2030’, dat Mohammed in april presenteerde. Hij is een ambitieus plan voor de hervorming van de economie. De lage olieprijs heeft een gat in de begroting geslagen en maakt het oude economische model, toch al onder druk door de bevolkingsexplosie, onhoudbaar. Mohammed wil af van de „verslaving” aan olie en de economie privatiseren, waaronder een klein deel van kroonjuweel Aramco. Met de opbrengst wil hij een staatsinvesteringsfonds creëren met tweeduizend miljard dollar in kas.

060616BUI_olieprijs

Het fonds moet helpen bij het diversificeren van de economie en de bestrijding van de enorme jeugdwerkloosheid. Zo’n 70 procent van de Saoedische bevolking is dertig jaar of jonger – net als Mohammed. Een op de drie zit zonder werk. Maandag werd een uitgewerkte versie van het plan voorgelegd aan het kabinet. Het bevat meer dan vijfhonderd projecten en initiatieven in de komende vijf jaar, die de overheidssalarissen moeten verminderen, 450.000 banen in de publieke sector creëren, en de overheidsinkomsten uit andere zaken dan olie moeten vervijfvoudigen.

De plannen staan haaks op de fundamenten van de Saoedische staat, die sinds zijn stichting in 1932 is opgebouwd met oliegeld. De legitimiteit van het koningshuis is gebaseerd op drie pijlers. De bevolking krijgt overheidsbaantjes en gulle subsidieregelingen in ruil voor loyaliteit. De ultraconservatieve wahabitische geestelijkheid heeft de vrije hand in religieuze zaken en predikt in ruil daarvoor gehoorzaamheid aan de heerser. En de Verenigde Staten krijgen stabiliteit op de oliemarkt in ruil voor militaire steun en wapens.

Zie hier een uitzending van Bloomberg over het recente besluit van Saoedi-Arabië om de olieprijs voor Azië te verhogen:

Slangenkuil

De hervormingen zullen veel weerstand oproepen, allereerst van ambitieuze familieleden. Het Saoedische hof is een slangenkuil met ongeveer zevenduizend prinsen, van wie velen vrezen voor hun koninklijke privileges. Prominentste is minister van Binnenlandse Zaken Mohammed bin Nayef, die als kroonprins formeel eerste in lijn is van opvolging maar in de praktijk wordt overschaduwd door Mohammed. Hoe zal hij reageren als Salman zijn zoon promoveert tot kroonprins?

Ook het religieuze establishment vreest dat Mohammed zijn machtspositie zal ondermijnen. En niet zonder reden. Hij heeft de ongebreidelde macht van de religieuze politie onlangs al ingeperkt. Ook wil hij een einde maken aan de positie van vrouwen als tweederangsburgers. Tegen Bloomberg zei hij:

„We zijn van mening dat vrouwen in de islam rechten hebben die ze nog moeten verwerven.”

Het persbureau citeerde een voormalige Amerikaanse legerofficier die Mohammed een keer ontmoet heeft. De prins vertelde dat hij vrouwen het recht wilde geven om auto te rijden. „Hij zei: ‘als vrouwen kamelen mochten rijden [in de tijd van de profeet Mohammed], moeten we ze misschien ook auto laten rijden, de hedendaagse kamelen’.”

Het is hoog spel. De vraag is of Mohammed genoeg steun heeft de confrontatie met de geestelijkheid aan te gaan. Hij moet zijn machtspositie binnen de familie nog bestendigen. Maar hij staat bekend als een koppige man die zijn zin doordrukt.

    • Toon Beemsterboer