Legale trucs of ordinair gerotzooi?

Behalve sjoemelsoftware doken drie andere trucs op om uitstoottests te omzeilen. Europese transport ministers bespreken dinsdag of die illegaal zijn.

De truc van Volkswagen kennen we. Volkswagen bouwde in dieselauto’s software die merkt wanneer de auto op de rollenbank een testrit rijdt. Zo ja, dan maakt de auto het uitlaatgas schoon. Zo nee, dan niet. Dat scheelt vermogen, brandstof en vervelende vloeistoffen die je moet bijvullen. Maar de lucht wordt er wel viezer van.

Volkswagen gaf de fraude toe en moet nu miljardenboetes betalen, auto’s repareren en talloze rechtszaken afhandelen.

Er zitten veel meer trucs in auto’s verstopt. Het bewijs dat meer grote fabrikanten opzettelijk knoeien met de uitstoot van schadelijke stikstofoxiden wordt steeds overtuigender. De afgelopen maanden hebben Europese landen extra onderzoek gedaan naar de uitstoot van dieselauto’s. Het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en Duitsland hebben de testresultaten bekendgemaakt. Uit die onderzoeken doemen drie nieuwe trucs op.

Eén: zet de systemen die schadelijke stikstofoxiden uit uitlaatgas halen uit bij lagere temperaturen. Twee: zet ze uit na 22 minuten. Drie: zet ze uit bij een warme herstart. Frauduleus? Het is in ieder geval wel verdacht. In het lab, tijdens de testrit van exact 20 minuten, is het namelijk warm en start de auto met een koude motor.

Zeker drie auto’s waar dit soort trucs lijkt te zijn ingebouwd, zijn goedgekeurd in Nederland, zag Transport & Environment (T&E). Deze groene Brusselse lobbygroep publiceerde maandag de ‘Dirty Thirty’, een lijst met dertig auto’s met de meest verdachte testresultaten. T&E destilleerde die lijst uit de onderzoeken van de drie landen.

In het rapport staat dat de Nederlandse Rijksdienst voor het Wegverkeer (RDW) de Opel Zafira III heeft afgestempeld. Deze auto overschrijdt op de weg negen keer de norm voor stikstofoxiden. Uit de testgegevens blijkt dat de Zafira veel meer stikstofoxiden, NOx, uitstoot bij lage buitentemperaturen en bij een warme herstart. Idem voor de Opel Mokka. De RDW heeft ook de Suzuki Vitara IV goedgekeurd. Die overschrijdt de norm op de weg maar liefst veertien keer. Ook de Vitara stoot meer stikstofoxiden uit bij kou en bij een warme herstart.

De lijst van dertig vieze auto’s laat zien dat de meerderheid van de auto’s op de Europese wegen illegale uitstootstrategieën gebruikt, zegt onderzoeker Julia Poliscanova van T&E. „In de lijst staan veel populaire auto’s. Dit is een wijdverbreid, pan-Europees probleem. En het verdrietige is: al die vieze auto’s zullen nog jaren rondrijden.”

‘Zwakke houding’

Niet één, maar misschien wel vier dieselschandalen. Niet één frauderende autofabrikant, maar mogelijk heel veel. Daar moet Europa iets mee, dat besef dringt ook in Brussel door. In ieder geval: in het Europees Parlement, zegt Gerben-Jan Gerbrandy, europarlementariër voor D66.

Gerbrandy is rapporteur van de parlementaire onderzoekscommissie naar het dieselschandaal. „Bij de Europese Commissie is het nog steeds niet echt doorgedrongen dat er iets moet gebeuren.” Hij vindt dat de Commissie het onderzoek tegenwerkt. „We hebben bijvoorbeeld twee maanden geleden notulen en presentielijsten van de technische werkgroepen opgevraagd, waar veel in wordt besloten. Die kun je zo vinden en mailen. Maar ze zijn er nog steeds niet. Ik verwonder me over de zwakke houding.”

En nog steeds beschermen lidstaten hun eigen auto-industrie, zegt Gerbrandy ook. Hij wijst erop dat de Italiaanse minister voor Transport meteen op de bres sprong voor Fiat, nadat die op het matje was geroepen door de Duitsers over die 22 minuten.

Europa kijkt alleen maar lijdzaam toe hoe fabrikanten aanrommelen, luidt ook de kritiek van groene organisaties en boze beleggers en autobezitters. In de VS legden de aut oriteiten Volkswagen hoge boetes op en eisen ze compensatie voor gedupeerden, hier komt de fabrikant weg met wat vrijwillige terugroepacties. „We worden bedrogen”, zei milieuminister Carlo di Antonio afgelopen week, toen de Waalse testresultaten (‘38 van de 38 auto’s te vies’) bekend werden.

En niet zonder gevolgen. 75.000 Europeanen sterven jaarlijks vroegtijdig door te veel stikstofoxiden in de lucht, berekende de Europese milieudienst EEA. Diesel is daar voor 80 procent verantwoordelijk voor. En dat terwijl de technieken om uitlaatgas schoon te maken al lang bestaan en vaak zelfs al in de auto zitten – werkloos. Gerbrandy: „We krijgen gewoon geen schone lucht in de grote steden als de auto’s zo vies blijven.”

Elastieken regeltje

Er moet dus opgetreden worden. Maar hoe? Dinsdag komen de transportministers van de EU in Luxemburg bijeen om dat te bespreken.

Maar eerst moeten ze zich buigen over een ingewikkelde definitiekwestie. Is dit fraude of niet? Zijn deze trucs officieel verboden, ‘defeat devices’, zoals de software van Volkswagen, of mogen ze eigenlijk wel? Fabrikanten die hun rare testresultaten moeten komen uitleggen, beroepen zich namelijk op een elastieken regeltje in de Europese wet. Het uitschakelen van de schoonmaaksystemen is gerechtvaardigd, staat er, wanneer ze de motor beschadigen.

De vraag is wat ‘gerechtvaardigd’ betekent. Op hele grote hoogtes waar weinig zuurstof is, misschien, of in extreme kou. Maar verder? En slaat die regel wel ergens op als die systemen onder normale omstandigheden permanent uitstaan en de auto’s dus altijd te vies zijn? In Nederland is het vaak kouder dan 17 graden. Het is toch ook niet toegestaan dat de remmen minder goed werken als het buiten afkoelt? Julia Poliscanova: „In de VS is veel strenger afgesproken bij welke temperaturen de NOx-systemen mogen worden uitgeschakeld. Daar lukt het de fabrikanten wél. Je moet alleen betere, duurdere metalen in de motor gebruiken.”

Nederland heeft, in z’n rol als voorzitter van de Europese Raad, het discussiestuk voor de vergadering van dinsdag opgesteld. Dat is uitgelekt. Het moet absoluut duidelijk worden wanneer je die regel mag toepassen, staat erin, en fabrikanten moeten maar uitleggen waarom de motor kapotgaat als je die schoonmaaksystemen aanzet.

Het Duitse parlement heeft alvast enkele juristen van zijn wetenschappelijke dienst naar de gewraakte regel laten kijken. Je kunt je er echt niet op beroepen bij „normaal, zoals bedoeld gebruik van een personenwagen”, schrijft de dienst. En ook niet bij koude buitentemperaturen. Grote kans dus dat de regels worden aangescherpt.

Speuren naar de Volkswagen-truc

Betere regels, dat is altijd goed. Dat vindt ook Julia Poliscanova van T&E. Maar het is wel erg makkelijk om de regels de schuld te geven, zoals de landen nu doen, vindt ze ook. In de VS hebben ze een vergelijkbare wet voor uitschakelen bij schade aan de motor en daar zijn ze wel streng. En vergeet niet, zegt Poliscanova: de Europese landen hebben in 2007 zelf ingestemd met de wet.

Ze verdenkt de nationale goedkeuringsautoriteiten ervan hun eigen gebrekkige toezicht te verbloemen door naar de regels te wijzen. „Ze hádden streng kunnen zijn. Ze hádden actief op zoek kunnen gaan naar fraude en typegoedkeuringen kunnen intrekken.”

Gerbrandy vindt dat de goedkeuringsautoriteiten maar eens „moeten beginnen met de wet te handhaven.” Dus niet auto’s goedkeuren die gewoon veel te vies zijn. „Niemand staat boven de wet, ook de fabrikanten niet.”

Sinds het Volkswagen-schandaal jagen landen wel iets fanatieker op fraude. De RDW onderzoekt op dit moment op het testcircuit in Lelystad de uitstoot van twintig tot dertig auto’s die zij zelf heeft goedgekeurd. Maar de dienst speurt vooral naar truc één, de Volkswagen-truc. Niet naar truc twee, drie of vier. De RDW test bijvoorbeeld een deel van de auto’s in warm weer – het is immers lente. Dan vindt het per definitie niet truc twee, het uitschakelen bij lagere temperaturen. Dat klopt, zegt de RDW. „We hebben nu eenmaal geen overdekt testcircuit.”

En de drie auto’s van de ‘Dirty Thirty’ met die rare trucs? Wat gaat de RDW doen? Hier wordt het meteen ingewikkeld.

Het ligt eraan wie het onderdeel ‘emissies’ heeft goedgekeurd, zegt woordvoerder Hans van Geenhuizen van de RDW. Dat kan een andere goedkeuringsinstantie zijn dan de RDW, dat mag in Europa. De Duitse instantie KBA heeft bijvoorbeeld de uitstoot van de Opel Zafira III gekeurd, niet de RDW. „Die moeten dan het gesprek met Opel aangaan.”

Het is moeilijk om hard op te treden bij vreemde resultaten, zegt Van Geenhuizen. „Ja, er gebeurt iets in de motor. Maar de auto’s voldoen in het lab aan de norm. En je mag niet opeens een andere norm op gaan leggen.”

    • Carola Houtekamer