‘Derivaten van Deutsche Bank zijn evenveel als alle bezit op aarde’

Dat zei Joris Luyendijk in een debat met topman Wiebe Draijer van de Rabobank.

Foto AP

De aanleiding

In een door NRC georganiseerd debat over het bankwezen op 22 mei in de Stadsschouwburg te Amsterdam was er veel aandacht voor de (on)veiligheid van banken en het financiële systeem. Als je alle bezit op aarde optelt, kom je op een bedrag uit dat Deutsche Bank heeft uitstaan in derivaten, zei Joris Luyendijk.

Waar is het op gebaseerd?

Luyendijk zegt zijn uitspraken desgevraagd te baseren op de Britse econoom, hoogleraar en Financial Times-columnist John Kay waarmee hij regelmatig op het podium staat. Kay zegt in zijn boek Other People’s Money dat de uitstaande bedragen van alle derivaten ter wereld driemaal het totaal aantal bezittingen op aarde vertegenwoordigen. Wij kunnen echter niet de uitspraak over Deutsche achterhalen.

Maar klopt het?

Zoals het woord al zegt zijn derivaten afgeleide financiële instrumenten: verhandelbare contracten waarin je afspreekt iets te kopen of verkopen tegen een bepaalde prijs. Je kan ermee speculeren, je kan er risico’s mee afdekken.

De enige instelling die het totaal aantal derivaten bijhoudt is de Bank for International Settlements (BIS). Bijna alle centrale banken in de wereld zijn erbij aangesloten.

Uit gegevens van de BIS blijkt dat rentederivaten het meest in zwang zijn, in Nederland berucht geworden door woningcorporatie Vestia. Die wilde zich met zulke exotische speeltjes beschermen tegen een rentestijging. De onverwacht scherpe rentedaling gaf Vestia een miljardenstrop (en banken dus miljarden winst).

Omdat het ene derivaat meer waard wordt bij een rentestijging en het andere juist minder, worden de verplichtingen in de boekhouding vaak tegen elkaar weggestreept. Op de balans zijn ze niet te vinden.

Verraderlijk, want de crisis toonde dat partijen als dominostenen kunnen omvallen. Daardoor kan het ene derivaat wel geld kosten terwijl van het andere het geld niet binnenkomt, ook al heb je er recht op.

Deutsche Bank meldt zijn derivaten alleen in de toelichting op de jaarrekening: 41.940 miljard euro. Ofwel een kleine 42 biljoen in euro’s (en 47 biljoen in dollars). Dit onwaarschijnlijke bedrag komt overeen met twaalf maal de omvang van de Duitse economie. Dat is heel, heel veel.

Uit de BIS-statistieken blijkt dat de onderliggende waarde van alle derivaten 492 biljoen dollar bedraagt. Luyendijk noemde niet zomaar Deutsche Bank: die is in zijn eentje dus goed voor 10 procent van alle derivaten.

Maar hoe verhouden de derivaten van de Duitsers zich tot de totale rijkdom op de wereld? Daar zijn moeilijker data over te vinden. Diverse advieskantoren en zakenbanken wijdden er wel analyses aan. Boston Consulting Group kwam vorig jaar op 156 biljoen dollar uit (maar exclusief vastgoed en goederen). Zakenbank Credit Suisse maakte nog de meest complete taxatie. De bank schatte in 2013 de wereldse weelde op 241 biljoen dollar, ofwel 214.000 miljard dollar. Maar welke studie ook genomen wordt, de waarde van derivaten van Deutsche Bank is niet gelijk aan alle bezittingen op aarde. Die is minder groot.

Conclusie

Alle bezit op aarde opgeteld is evenveel als wat Deutsche Bank in zijn eentje aan derivaten heeft uitstaan, zei Joris Luyendijk. Het bedrag is inderdaad enorm, ook in vergelijking met andere banken. Maar „evenveel” is niet correct. Het aardse bezit is al snel een factor drie tot vijf groter. Luyendijk heeft een punt als hij wilde aantonen dat de banken enorme bedragen uit hebben staan, maar de getalsmatige onderbouwing klopt niet. Wij beoordelen zijn uitspraak daarom als grotendeels onwaar.

    • Jeroen Wester