Toetanchamons dolk is van meteorietenijzer

De 3.300 jaar oude dolk van de jong gestorven farao. Foto Harry Burton/Griffith Institute, University of Oxford

De circa 3.300 jaar oude ijzeren dolk van Toetanchamon is waarschijnlijk gemaakt van meteorietenijzer. Een team van wetenschappers leidt dat af uit de verhouding ijzer, nikkel en kobalt in het ijzer van de dolk. Ze beschrijven hun geavanceerde metallurgische metingen (met een draagbare röntgenfluorescentie-spectrometer in het Oudheidkundig Museum in Caïro) in Meteoritics & Planetary Science (online 20 mei).

Al sinds de dolk in 1922 werd gevonden op het rechterdijbeen van de 3.300 jaar oude mummie van de jong gestorven farao, zijn archeologen erdoor gefascineerd. Want hoe kwamen de Egyptenaren - nog midden in de bronstijd - aan zulk mooi ijzer? De techniek om ijzer uit erts te winnen was in Toetanchamons tijd nog niet bekend. IJzerbewerking op grote schaal en daarmee de ijzertijd begon pas driehonderd jaar later.

Al decennia wordt ijzer uit meteorieten als de meest waarschijnlijke bron gezien. Veel meteorieten die inslaan op aarde bestaan voor het grootste deel uit ijzer.

Ook uit het taalgebruik van de Egyptenaren valt een en ander af te leiden. Voor de tijd van Toetanchamon bestond er een hieroglief (‘ba’) dat vertaald kan worden met ‘metaal, mineraal, ijzer’. Daarna wordt ook een samengesteld hieroglief gebruikt, ‘ba-ne-pe’, te vertalen als: ‘ijzer uit de hemel’.

De theorie dat de dolk van meteorietenijzer was gemaakt kreeg 20 jaar geleden een gevoelige knauw toen uit metingen (eveneens met röntgenfluorescentie) bleek dat het nikkelgehalte slechts 2,8 procent zou zijn. IJzer geldt als meteorietenijzer als het nikkelgehalte boven de vijf procent is (tot maximaal 35 procent). Het ‘aardse’ ijzer bevat van nature nooit meer dan 4 procent nikkel.

Maar drie jaar geleden werd bewezen dat ijzeren kralen uit andere graven in Egypte uit dezelfde tijd als Toetanchamons dolk wel gemaakt waren van meteorietenijzer. Dat bracht de dolk weer in beeld. De nieuwe en uitvoerigere metingen hebben nu een nikkelgehalte van 10 procent opgeleverd, ruim genoeg voor een herkomst buiten de aarde. Ook de verhouding nikkel-kobalt (18-1) wijst op een buitenaards ontstaan van het metaal.

    • Hendrik Spiering