Italiaanse leeuw van de vrijheid

Marco Pannella (1930-2016) streed op onorthodoxe wijze voor de burgerrechten in Italië. In een aanval op de moraal haalde hij een pornoster bij zijn partij.

Burgerrechtenactivist Marco Pannella, kettingrokende aanjager van sociale veranderingen.

Toen Marco Pannella was overleden, gingen de gedetineerden in de Dozza-gevangenis in Bologna in hongerstaking. Het was geen protestactie, maar een hommage. Een eerbewijs aan een non-conformistische strijder voor burgerrechten. Om te protesteren tegen de erbarmelijke toestanden in Italiaanse gevangenissen had hij eens vóór de camera zijn eigen urine gedronken. In hongerstaking gaan was zijn handelsmerk: vóór legalisering van abortus, echtscheiding en het roken van marihuana. Tegen veroordelingen tot levenslang. Vóór meer directe democratie, vooral in de vorm van referenda. Tegen de jacht, tegen kernenergie, voor het recht op euthanasie. Bij zijn uitvaart lag er ook een grote krans uit Bologna.

Pannella was betrokken, vaak in een leidende rol, bij vrijwel alle grote campagnes voor meer sociale- en burgerrechten sinds de jaren zestig. Zijn invloed oversteeg de numerieke macht als leider van de piepkleine Radicale Partij ver. In een land waar actiegroepen nauwelijks van de grond zijn gekomen, was deze kettingrokende stokebrand een onvermoeibare aanjager van sociale veranderingen. Zoals in 1970, toen hij 78 dagen in hongerstaking was tijdens zijn campagne om echtscheiding te legaliseren. Een jaar later kwam er een voor het katholieke Italië revolutionaire echtscheidingswet.

Premier Renzi prees hem na zijn overlijden vorige maand als „een moedige leeuw van de vrijheid [die] de geschiedenis van dit land heeft getekend met soms controversiële gevechten, maar altijd moedig en met open vizier”. Giuliano Ferrara, hoofdredacteur van de krant Il Foglio, noemde Pannella een man met onschatbare verdiensten „in een land waar hervormingen een hersenschim zijn en rechten een luxe”.

In de jaren vijftig was Pannella een van de oprichters van de Radicale Partij. Die heeft nooit meer dan vier procent van de stemmen gekregen. Maar hij wist altijd de aandacht te trekken – hij bedacht graag wat voor de nieuwsluwe vakantiemaand augustus. Bij al zijn soms clowneske acties bleef voor hem de verdediging van de rechtsstaat voorop staan. Democratie en vrijheid waren zijn kernwaarden, corruptie en het stroperige politieke systeem zijn belangrijkste doelwitten. 117 keer heeft hij geprobeerd een referendum te organiseren, 47 keer wist hij daarvoor voldoende handtekeningen te verzamelen en 35 keer stemden de kiezers voor zijn ‘ja’. In 1975 schreef Francesco De Gregori een lied dat was geïnspireerd op Marco Pannella: Signor Hood. „Signor Hood was een gentleman/ altijd geïnspireerd door de zon, / met twee vergrendelde pistolen/ en een mand vol woorden.”

Pannella, die ook twintig jaar in het Europees Parlement heeft gezeten, was geen partijpoliticus. „Ik bedrijf politiek op het trottoir”, zei hij eens. Als ‘issue-politicus’ kon hij soepel switchen van links naar rechts. Een van zijn uitspraken: „Rechts: nergens goed voor en tot alles in staat. Links: overal goed voor maar tot niets in staat.” Volgens zijn eigen definitie was hij radicaal, socialistisch, liberaal, Europees federalist, antiklerikaal, antimilitaristisch, geweldloos en gandhiaans. En bovenal: anti-ideologisch. Hij heeft zich lang verbonden aan het linkse kamp, maar toen mediamagnaat Silvio Berlusconi in 1994 de politiek inging en grootschalige liberalisering van de Italiaanse economie en samenleving beloofde, schaarde Pannella zich achter hem. Toen al snel bleek dat dit loze beloftes waren verbrak hij deze alliantie weer.

Pannella hield van provocaties. Dat liet hij ook zien in zijn keuze van kandidaten voor de Radicale Partij. Antonio Negri, gearresteerd als ideoloog van de Rode Brigade, werd in 1983 gekozen in de Italiaanse Kamer van Afgevaardigden en gebruikte zijn parlementaire immuniteit om te vluchten naar Frankrijk. Een jaar later werd Enzo Tortora, een gevierde tv-presentator die ten onrechte werd gearresteerd wegens banden met de Napolitaanse maffia, voor de Radicale Partij gekozen in het Europees Parlement. In beide gevallen zat hier harde kritiek achter op de Italiaanse justitie.

In een aanval op de in zijn ogen bekrompen Italiaanse moraal haalde Pannella, zelf verklaard biseksueel, een gevierde pornoster bij de partij: Ilona Staller, in de filmpjes bekend als Cicciolina. In 1987 werd ze, met 20.000 voorkeursstemmen, gekozen in de Kamer van Afgevaardigden.

Ook na de ontdekking van tumoren in lever en longen wilde hij geen afscheid nemen van zijn geliefde toscanelli alla grappa, Toscaanse sigaren met grappa-aroma. Op 2 mei werd Pannella 86 jaar, ruim twee weken later overleed hij. Giuliano Ferrara schreef in zijn necrologie: „In de ogen van de Italianen was hij misschien ongeschikt om te regeren, maar hij was een heilige figuur, een volksprofeet die we niet konden en mochten missen.”

    • Marc Leijendekker