‘Amerika verandert, dat maakt mensen bang’

Robert Sampson Veel Amerikanen, bij links en rechts, zien in Donald Trump de hoop op een terugkeer naar het verleden van een minder diverse samenleving, zegt socioloog Robert Sampson. „Obama’s huidskleur vormt de achtergrond van veel verzet tegen zijn beleid.”

Nog een paar weken en de Amerikaanse voorverkiezingen zijn voorbij. Voorafgaand aan de beslissende verkiezingsstrijd, tussen Democraten en Republikeinen, tussen (waarschijnlijk) Hillary Clinton en Donald Trump, hebben de voorverkiezingen diepe breuklijnen in de Amerikaanse samenleving blootgelegd, zegt de Amerikaanse hoogleraar sociologie Robert J. Sampson (1963). Angst voor verandering, voorál voor Amerika’s toenemende diversiteit, is volgens hem de drijfveer. Eerder dit jaar nam Sampson een eredoctoraat van de Universiteit Utrecht in ontvangst.

Sampson: „De diepe verdeeldheid in de samenleving die de campagnes hebben blootgelegd is eigenlijk verrassend. Want zaken die voor verkiezingen belangrijk zijn, zoals geweld, criminaliteit en de economie, laten nu een gunstiger beeld zien dan enkele jaren geleden. Zeker, we hadden sinds 2008 een grote recessie en de economie heeft zich nog niet helemaal hersteld, maar dat verklaart niet wat er nu gebeurt. De successen van de Trump-campagne komen voort uit zorgen over waar het heen gaat met Amerika. Zijn kiezers willen terug naar een mythisch verleden.”

‘To make America great again…’

„Ja, maar wat betekent dat? Terug naar het verleden betekent voor sommigen vooral terug naar een minder diverse samenleving. Maar leden van minderheden, die tot voor kort niet de rechten hadden die zij nu hebben, willen helemaal niet terug. Er bestaat een diep schisma.”

Tussen wie en wie?

„Ik vind het intrigerend dat zowel aan de rechter- als aan de linkerzijde mensen zich vervreemd voelen van hun eigen partijen. Zie ook de nogal ongewoon radicale campagne van Bernie Sanders. Je kunt zeggen dat de elites van beide partijen de arbeidersklasse hebben genegeerd. Tenminste, zo ervaart die dat. Banen zijn verdwenen door deïndustrialisatie, de inkomens van de middenklasse stagneren en mensen kunnen het tempo van de globalisering niet bijhouden. Behalve van blauwe-boordenwerkers krijgt Sanders ook steun van jongeren, die nog geen loopbaan hebben, en dat is onderdeel van een verschuiving naar links.

„Na het Wall Street-fiasco bestaat er grote antipathie onder gewone Amerikanen tegen de verantwoordelijken die niet zijn gestraft. Zowel in de Democratische als in de Republikeinse Partij. En dat is ongewoon, want Republikeinen waren altijd pro-business.”

Curieus dat dat kamp ageert tegen superrijken. Met een tycoon als kampioen.

„Ja. De theorie is dat Trump niet, zoals andere politici, de gevangene is van speciale belangen, van de financiële elite. Veel mensen hebben het gevoel – zolang het duurt – dat hij die elites kan aanpakken. Dat hij anders is dan politici die zo zwaar leunen op giften uit het bedrijfsleven. Ik geloof daar niets van. ”

Belichaamt Trump een verloren gegane Amerikaanse Droom?

„Exact. Het is alsof mensen boos zijn over die verloren droom, om zich heen slaan en geen positieve oplossing hebben. Maar ze weten waar ze tegen zijn: de oude elite, de traditionele Republikeinse hiërarchie, tegen veranderingen die zich voltrekken in Amerika. Ze zijn vooral tegen een diversere samenleving. Deel van Trumps aantrekkingskracht is zijn retoriek tegen immigranten.”

Rond 2040 zijn Amerikanen van Europese afkomst hun meerderheid kwijt.

„Ja. Dat lijkt een abstract gegeven, maar als je dit peilt, denken veel blanke Amerikanen dat ze nu al in de minderheid zijn. Bij een deel van de kiezers bestaat daarom ook grote weerzin tegen Obama.”

Robert Sampson: „Trump is niet echt anders.”Foto David van Dam

Waarom Obama?

Arme Afro-Amerikanen weten dat de samenleving niet maalt om hun gemeenschap

„Er is een niet zo subtiele campagne die hem probeert af te schilderen als ‘geen echte Amerikaan’, die een plan heeft om ‘Amerika te veranderen’. En dan gaat het vooral over toenemende diversiteit. We zijn het bijna vergeten, maar het was Donald Trump die begon over Obama’s geboortebewijs: hij zou een praktiserende moslim zijn, die niet in de VS is geboren. Zijn huidskleur vormt de achtergrond van veel verzet tegen zijn beleid.”

Heeft zijn beleid om de economie nieuw leven in te blazen bijvoorbeeld gewerkt voor mensen in de South Side van Chicago, zijn oude buurt?

„De recessie brak niet uit onder zijn presidentschap, maar hij had wel te maken met de gevolgen, zoals de vele huisuitzettingen. Zijn regering investeerde in arme wijken. Die kregen alleen te weinig. Obama beloofde meer dan het door Republikeinen beheerste Congres hem liet uitgeven.”

Tijdens de verkiezingscampagne kwam in het nieuws hoe in Flint, Michigan, kinderen in zwarte buurten leden onder loodvergiftiging door besmet drinkwater. Is dit verwaarlozing van de infrastructuur of racisme?

„Allebei, vrees ik. Wij zijn als land terughoudend met investeren in infrastructuur. Er is meer aandacht voor het hier en nu dan voor de toekomst. Maar loodvergiftiging is meer dan dat: het is een voorbeeld van achterstand die doordringt in het lichaam.

„Onlangs publiceerden we een onderzoek naar het loodgehalte in het bloed van kinderen in Chicago. In 1995 was de gemiddelde score van loodvergiftiging in Afro-Amerikaanse wijken 85 procent, meer dan het dubbele van blanke wijken. Het is onder meer te wijten aan verf op loodbasis waarmee veel huizen zijn geschilderd. Verder stonden in armere buurten, waar kinderen speelden op straat, smelterijen die hoge concentraties lood uitstootten, in de bodem en in de lucht.

„In de loop der jaren gingen de scores omlaag. De gemeente dwong huisbazen loodhoudende verf te verwijderen en grondeigenaren om de bodem te saneren. Maar ook toen hielden zwarte en latino-wijken hogere scores dan blanke wijken. We weten het een en ander over de cognitieve gevolgen van loodvergiftiging. Voeg dat toe aan frequent geweld, hoge concentraties van armoede, slechte huisvesting en dan krijg je een beeld van het soort omgeving waarin achterstanden van allerlei soort samenkomen.”

Ondanks Obama is ‘ras’ nog steeds een grote kwestie. Betekent de beweging ‘Black Lives Matter’ een doorbraak?

„Het is een belangrijke verandering. Een van de kwesties die wij hebben onderzocht is legal cynicism, cynisme dat mensen voelen jegens het juridische apparaat, met name de politie. We hebben laten zien dat wanneer je corrigeert voor economische status Afro-Amerikanen veel cynischer zijn. Daar komt bij dat geweld in de Afro-Amerikaanse gemeenschap niet wordt gezien als iets bijzonders. Het komt niet in het nieuws. Arme Afro-Amerikanen beseffen dat de samenleving niet maalt om het lijden in hun gemeenschap.

„Het gevoel leeft dat politiegeweld wordt genegeerd. Toch was het lang onzichtbaar voor de rest van de samenleving. Maar door een technologische verandering, video, zagen mensen ineens met eigen ogen wat er gebeurde. Wow, schoot hij hem echt in de rug? Black Lives Matter kwam voort uit deze plotselinge erkenning van het probleem.

„Deze beweging is belangrijk, maar blijft beperkt tot één aspect van de strafrechtspleging in de VS. Er is nog een andere kant aan achterstand: massale opsluiting, vooral van Afro-Amerikanen. Hierover ben ik enigszins optimistisch, omdat het percentage bajesklanten in de VS begint te dalen. En in sommige staten, zoals Californië, gaat dat vrij snel. Er is een beweging vanuit beide partijen die erkent dat de VS een groot probleem hebben.”

Dat de Clintons zoveel krediet hebben bij Afro-Amerikanen is verbazend. Onder Bills presidentschap raakten de gevangenissen vol zwarte drugsgebruikers die draconische straffen kregen.

„Hillary heeft toegegeven dat de War on Drugs een vergissing was. En zowel Bill als zij heeft zich verontschuldigd voor de harde Crime Bill van 1994. Maar er was steun van beide partijen voor deze maatregelen.”

Kan Trump president worden?

„Hij surft nu op een golf van woede, maar ik wed dat hij geen president wordt. Als Hillary wordt genomineerd zal zij hem met een ruime marge verslaan.”

    • Dirk Vlasblom