Opinie

    • Frits Abrahams

Zoete wraak

Een dementerende bejaarde gaat op zoek naar zijn nazibeul uit Auschwitz om wraak te nemen – ik geef toe, het is een hachelijk scenario voor een speelfilm. Toch kan ik de desbetreffende film, Remember van de Canadese regisseur Atom Egoyan, van harte aanbevelen, ook al zullen de meeste Nederlandse filmcritici dat niet met mij eens zijn. Zij vonden het een ongeloofwaardig scenario met een belachelijke ontknoping.

Die ontknoping is inderdaad niet het sterkste deel van de film, ze is net iets te bedacht, maar het voorafgaande maakt voor mij veel goed. Christopher Plummer speelt een ronduit briljante rol als weifelende, oude man die bij zijn speurtocht de handicaps van zijn falende geheugen moet overwinnen. Het lijkt hem te lukken – méér mag ik niet zeggen.

Is het geloofwaardig dat een dementerende bejaarde zo’n speurtocht langs mogelijke daders kan volbrengen? Niet helemaal, ook dát moet ik toegeven, maar ik vind dat je een filmmaker wel enige dichterlijke vrijheid mag gunnen, zeker een goede filmmaker als Egoyan. Bovendien heeft hij voor de oude man heel wat geheugensteuntjes bedacht, die zijn tocht de schijn van aannemelijkheid geven.

De film heeft ook mijn sympathie omdat de wraakmissie op zichzelf zo invoelbaar is. Ik ken er een goed voorbeeld van dat sterk doet denken aan het geval in deze film. Het staat beschreven in het boek Mathieu Smedts – de katholiek die Vrij Nederland redde van Igor Cornelissen. (John Jansen van Galen vermeldt het ook in zijn recente boek over Vrij Nederland.)

Mathieu Smedts was de hoofdredacteur die in de jaren vijftig de kiem legde voor het spraakmakende weekblad Vrij Nederland. Hij was verzetsman geweest, wegens spionage ter dood veroordeeld door de Duitse rechter Franz Schumacher bij het Kriegsgericht in Utrecht.

In 1969 – Smedts was 56 jaar en geen hoofdredacteur meer – zocht hij Schumacher op voor een interview in VN. Hij wandelde onaangekondigd het gerechtsgebouw in Limburg an der Lahn binnen waar Schumacher officier van justitie was, en sprak hem aan. Schumacher kon zich hem niet meer herinneren, wel twee andere ter dood veroordeelden.

Schumacher vroeg Herr Smedts na een poosje of hij vond dat hij destijds terecht ter dood veroordeeld was. Die spionage klopte, antwoordde Smedts, maar de Duitsers hadden in Nederland niets te maken gehad. „Wij verweerden ons tegen een volkomen onrechtvaardige inval.” Schumacher zei dat hij zich altijd correct gedragen had en nooit lid van de NSDAP was geweest, zodat de Amerikanen hem onmiddellijk na de oorlog als Staatsanwalt konden aanstellen.

Smedts vertelde dat in het tuchthuis waarin hij gevangen had gezeten, elke week mensen werden onthoofd. Schumacher: „Aber Sie leben.” Smedts: „Niet dankzij u!” Pas bij het afscheid bood Schumacher zijn verontschuldigingen aan „omdat ik u destijds in verlegenheid heb gebracht”. Een ongeëvenaard eufemisme voor een doodvonnis, schrijft Cornelissen. Schumacher had nergens spijt van, dat was duidelijk. Tegen zijn vrouw zei Smedts later dat het hem verdrietig maakte dat Schumacher zo weinig geleerd had.

Na de publicatie van het gesprek in Vrij Nederland wordt Schumacher vervroegd gepensioneerd. Voor Smedts „een kleine en late, maar vermoedelijk zoete wraak”, schrijft Jansen van Galen.

Reken maar.

    • Frits Abrahams