Kritiek Kiesraad op effect opkomstcijfers bij referendum

Kiesraad vindt het ongewenst dat tussentijdse opkomstcijfers een strategische keuze kunnen uitlokken.

De Kiesraad adviseert de overheid gemeenten handvatten te bieden voor het aantal stembureaus bij referenda. Foto ANP / Vincent Jannink

In de wet moet expliciet worden opgenomen of gemeenten tussentijds wel of geen opkomstcijfers bekend mogen maken tijdens een referendum. Dat schrijft de Kiesraad donderdag in zijn evaluatie van het Oekraïne-referendum van 6 april. Op die dag maakten sommige gemeenten gedurende de dag bekend hoe de opkomst verliep, en andere niet. Die gang van zaken leidt volgens de raad tot het “onbedoelde en ongewenste effect” dat voorstanders van een wet gaan twijfelen over de vraag of ze moeten gaan stemmen.

Dit houdt verband met de opkomstdrempel, die bepaalt dat de uitslag van een referendum bij een opkomst van minstens 30 procent geldig is. Sommige voorstanders van het associatieverdrag met Oekraïne twijfelden op 6 april om die reden of ze ‘ja’ moesten stemmen of thuis moesten blijven, in de hoop dat de opkomstdrempel niet zou worden gehaald.

Over de vraag of er bij een raadgevend referendum een opkomstdrempel moet zijn, en of die met 30 procent niet te laag ligt, doet de Kiesraad geen uitspraak. De raad vindt dit “primair de verantwoordelijkheid van regering en parlement”. De raad vindt het wel “ongewenst” dat de opkomstdrempel überhaupt een strategische keuze kan uitlokken.

Elektronische indiening moet mogelijk worden

De Kiesraad wil verder dat het bij volgende referenda mogelijk wordt om niet alleen met fysieke handtekeningen, maar ook elektronisch de aanvraag te ondersteunen. Hiervoor zou het DigiD gebruikt kunnen worden. Nu kunnen formulieren met handtekeningen alleen op papier worden ingediend, wat volgens de Kiesraad “buitengewoon omslachtig, niet erg klantvriendelijk en niet efficiënt” is. Elektronische handtekeningen zijn bovendien beter op echtheid te controleren, wat de betrouwbaarheid ten goede komt.

Dat bij het Oekraïnereferendum een stuk minder stembureaus door gemeenten werden ingericht dan bij reguliere verkiezingen vindt de Kiesraad “geen goede zaak”, ook omdat de opkomst bij dit type referendum doorslaggevend kan zijn. De raad stelt daarom voor dat de rijksoverheid gemeenten adviseert hoeveel stembureaus zij voortaan bij verkiezingen en referenda moeten openen, in plaats van dat die het helemaal alleen bepalen.

    • Pim van den Dool