Graven naar de waarheid? Aanslag volgt

Wie kritiek uit op de betrokkenen bij een enorme fraudezaak, riskeert een schot in de knie. Of erger.

Professor José Jaime Macuane moest niet dood. Hij moest lijden. Vorige week maandag werd hij op klaarlichte dag op de rondweg van de Mozambikaanse hoofdstad Maputo neergeschoten. In zijn knieën. Foto’s van de kermende hoogleraar, kruipend op de grond, verschenen diezelfde ochtend nog op sociale media.

Journalisten die graven naar de waarheid, weten dat ze in dit land gevaar lopen. Maar Macuane spitte niet naar de waarheid. Hij gaf slechts een keer per week commentaar over de politieke situatie in Mozambique in het tv-programma Pontos de Vista. De laatste weken sprak hij ook – wie niet in dit land – over de omstreden miljardenlening die hooggeplaatste leden van regeringspartij Frelimo regelden buiten medeweten van het parlement en de internationale donoren die Mozambique op de been houden. Die fraude heeft het IMF en andere donoren gedwongen hulp aan Mozambique stil te leggen. Het land staat nu aan de rand van een bankroet.

„Dit was duidelijk een waarschuwing”, zegt onderzoeksjournalist Erik Charas, die de fraude onderzoekt. De schutters spelden die waarschuwing aan commentator Macuane, die op de grond lag en naar zijn benen greep: „Onze opdracht is jou te laten strompelen. We geven je een waarschuwing, zodat anderen kunnen zien wat er gebeurt.”

Een klimaat van angst heeft Mozambique nu in zijn greep. Een betoging tegen de corruptie vorig weekend werd verboden. Macuane sprak erover op televisie, en werd gestraft.

Maar het blijft niet bij aanslagen op opiniemakers. In het noorden van het land laait na bijna 25 jaar vrede de oorlog tussen strijders van oppositiepartij Renamo en het regeringsleger weer op. De leider van Renamo verklaarde deze week dat hun hoofdkwartier in Gorongosa is omsingeld en door het regeringsleger wordt aangevallen. De strijd heeft een stroom van ruim tienduizend vluchtelingen naar het buurland Malawi op gang gebracht.

Crisis na verkiezingen

Deze crisis lijkt voort te komen uit de verkiezingen van 2014. Renamo wist toen een groot deel van de kiezers in het noorden en midden van het land voor zich te winnen. Oppositieleider Afonso Dhlakama won officieel 36 procent van de stemmen, maar is ervan overtuigd dat er is gefraudeerd. Een hoogleraar van Franse komaf, Gilles Cistac, verklaarde na de verkiezingen dat volgens de grondwet de oppositie recht had op zelfbestuur in de gewonnen provincies. In 2015 werd hij in Maputo doodgeschoten.

De vrees is dat het fraudeschandaal de onveiligheid in Mozambique verder aanwakkert. Inlichtingendiensten en generaals speelden volgens recente onthullingen in publicaties als Africa Confidential een belangrijke rol in het schandaal. Ze vertegenwoordigen de staat binnen de Mozambikaanse staat. Een in Nederland gevestigde brievenbusfirma trok met hulp van Credit Suisse en de Russische bank VTB Europese beleggers aan om 850 miljoen dollar te investeren in de visindustrie van Mozambique, berichtte NRC woensdag. Ruim 500 miljoen van die lening werd doorgesluisd naar het ministerie van Defenisie.

Andere geheimgehouden leningen ter waarde van 1,4 miljard dollar werden ook besteed aan defensie. „De oorlog wordt gebruikt als excuus om grote en onverklaarde uitgaven via het ministerie van Defensie te rechtvaardigen”, zegt António Francisco, onderzoeker bij het Instituut voor Sociaal-Economische Studies in Maputo. Analisten vrezen dat de strijd in het noorden zal worden opgestookt om de gevolgen van de fraudezaak naar de achtergrond te dringen. Intussen worden opinieleiders steeds banger. De succesvolste Mozambikaanse schrijver, Mia Couto, houdt zich nu op de vlakte over het schandaal, terwijl hij eerder veel kritischer durfde te zijn. Een goede vriend van hem, onderzoeksjournalist Carlos Cardoso, werd in 2000 vermoord. „Ik hou van het leven”, verontschuldigt Couto zich.

    • Bram Vermeulen