De dolk van Toetanchamon is van meteorietenijzer

De mysterieuze ijzeren dolk uit het bronstijdgraf van farao Toetanchamon blijkt gemaakt van ‘hemelijzer’, afkomstig uit een meteoriet.

De eerste foto van de dolk, mogelijk nog gemaakt in het graf zelf, kort na de ontdekking in 1922. Harry Burton / Griffith Institute, University of Oxford

De circa 3.300 jaar oude ijzeren dolk van Toetanchamon is hoogstwaarschijnlijk gemaakt van meteorietenijzer. Dit wordt door een team van wetenschappers afgeleid uit de verhouding ijzer, nikkel en kobalt in het ijzer van de dolk. Ze beschrijven hun geavanceerde metallurgische metingen (met een draagbare röntgenfluorescentie-spectrometer in het Oudheidkundig Museum in Caïro) in het wetenschappelijke tijdschrift Meteoritics & Planetary Science.

Rechterdijbeen

Al sinds de dolk in 1922 werd gevonden op het rechterdijbeen van de 3.300 jaar oude mummie van de jong gestorven farao, zijn archeologen gefascineerd door het voorwerp, al is de gelijkvormige gouden dolk die op de buik van de mummie is teruggevonden bij het grote publiek bekender. In het graf - het enige ongeschonden teruggevonden faraograf - zijn ook zestien ijzeren miniatuurdolkjes gevonden, maar deze zijn (nog) niet spectometrisch onderzocht. De mooi gevormde ijzeren dolk, met een gevest van goud en bergkristal, was een opwindende vondst.

Jon Bodsworth / wikipedia

Borstbeeld van farao Toetanchamon. Jon Bodsworth / wikipedia

Want hoe kwamen de Egyptenaren - nog midden in de bronstijd - aan zulk mooi ijzer? De dolk vertoont ook na al die millennia nog weinig tekenen van roest. De techniek om ijzer uit erts te winnen was in Toetanchamons tijd nog niet bekend. IJzerbewerking op grote schaal en daarmee de ijzertijd begon pas driehonderd jaar later en ook eerder in Mesopatamië dan in Egypte.

Meteorieten

Uit vrees voor beschadigingen is technisch onderzoek aan het ijzer zeldzaam, maar er wordt al wel decennia vermoed dat ijzer uit meteorieten de meest waarschijnlijke bron is. Veel meteorieten die inslaan op aarde bestaan voor het grootste deel uit ijzer. Het beroemdste voorbeeld is de grote Cape York-meteoriet die tentoongesteld wordt in het Natural History Museum in New York: een drieënhalve meter hoge ijzeren monoliet, die gevonden is in Groenland. Uit dit deel en andere brokstukken van de meteoriet die 10.000 jaar geleden insloeg in Groenland, hebben eeuwenlang Inuit hun ijzer gewonnen voor hun werktuigen. Van welke meteoriet de dolk van Toetanchamon is gemaakt is onbekend. Ook is onbekend hoe deze ijzeren dolk zo mooi gevormd is: door gieten of door hamerende bewerking.

Ba-ne-pe: ijzer uit de hemel

Uit het taalgebruik van de Egyptenaren kan ook worden afgeleid dat ze zich juist in de tijd vlak na Toetanchamon ervan bewust werden dat er ijzer uit de hemel kon vallen. Voorheen bestond er een hieroglief (‘ba’) dat vertaald kan worden met ‘metaal, mineraal, ijzer´. Maar daarna wordt ook een samengesteld hieroglief gebruikt (‘ba-ne-pe’) dat vertaald kan worden als: ‘ijzer uit de hemel’.

Amenhotep III

Mogelijk komt die kennis van het hemelijzer van buiten Egypte en is ook de dolk buiten Egypte gemaakt. In diplomatieke brieven die zijn teruggevonden in het Egyptische Amara, uit de tijd vlak voor Toetanchamon,

Wiley

Recente foto van de ijzeren dolk van Toetanchamon. Wiley

worden geschenken genoemd die Amenhotep III (de grootvader van Toetanchamon) kreeg van de koning van het Mesopotamische Mitanni-rijk, waaronder een ijzeren dolk met een gouden heft, precies zoals de ijzeren dolk van Toetanchamon.

Het is goed voorstelbaar dat bij de haastige samenstelling van de grafgiften voor de jong gestorven farao ook een oude kostbare dolk van zijn grootvader is gebruikt.

Nikkelgehalte

De theorie dat de dolk van meteorietenijzer was gemaakt kreeg 20 jaar geleden overigens een gevoelige knauw toen uit metingen (eveneens met röntgenfluorescentie) bleek dat het nikkelgehalte slechts 2,8 procent zou zijn. IJzer geldt als meteorietenijzer als het nikkelgehalte boven de vijf procent is (tot maximaal 35 procent). Het ‘aardse’ ijzer bevat van nature nooit meer dan 4 procent nikkel.

Maar drie jaar geleden werd bewezen dat ijzeren kralen uit andere graven in Egypte uit dezelfde tijd als Toetanchamons dolk wel gemaakt waren van meteorietenijzer. Dat bracht de dolk weer in beeld. De nieuwe en uitvoerigere metingen hebben nu een nikkelgehalte van 10 procent opgeleverd, ruim genoeg voor een herkomst buiten de aarde. Ook de verhouding nikkel-kobalt (18-1) wijst op een buitenaards ontstaan van het metaal.

In Noord-Europa zijn ijzeren voorwerpen bekend uit dezelfde tijd als deze dolk, onder meer een zeldzaam ijzeren pennetje uit Barg-Oosterveld (Drenthe), waarvoor waarschijnlijk ‘moerasijzererts’ (ijzeroer, limoniet) was gebruikt, een mineraal waaruit relatief gemakkelijk ijzer is te winnen. Dat type ijzer is onbekend in Egypte en het Midden-Oosten.

Foto Harry Burton / Universiteit van Heidelberg

Archeoloog Howard Carter in de opening van de tombe van Toetanchamon, ca. 1923. Foto Harry Burton / Universiteit van Heidelberg

    • Hendrik Spiering