Brussel zet Polen onder druk om hoge rechters

Europese Commissie Warschau is nu nog twee stappen verwijderd van Europese sancties.

De Europese Commissie heeft Polen woensdag het vuur verder aan de schenen gelegd, in een conflict over het Constitutionele Hof in Warschau. Op de escalatieladder is het land nu twee stappen verwijderd van sancties, vanwege het ondergraven van rechtstatelijke principes.

Na het behalen van een absolute meerderheid bij de verkiezingen van oktober 2015 besloot de nieuwe conservatieve regering van Beata Szydlo de bezem te halen door het Hof, dat politiek partijdig zou zijn. De Europese Commissie maakte daar woensdag formeel bezwaar tegen, in een naar Warschau gezonden ‘opinie’. Daarop kunnen ‘aanbevelingen’ volgen, als Polen zelf niet in actie komt. In het ergste geval kan het land zijn EU-stemrecht verliezen.

Frans Timmermans, de tweede man van de Commissie, wilde woensdag niet op de zaken vooruitlopen. Volgens hem is de opinie vooral „een hulpmiddel om de dialoog te focussen”. De gesprekken die de Commissie al weken voert met Warschau verlopen volgens hem „constructief”, maar hebben niet geleid tot concrete actie van Poolse zijde. Vandaar deze opinie, waarvan de publicatie vorige week nog werd uitgesteld. Polen heeft nu twee weken om te reageren.

Machtsstrijd in Warschau

De Poolse premier Szydlo eneurocommissaris Timmermans, vorige week.Foto Czarek Sokolowski/AP

De gesprekken worden bemoeilijkt door tegenstrijdige signalen uit de Poolse regering, waar een machtsstrijd lijkt te woeden tussen haviken en pragmatici. De leider van regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS), Jaroslaw Kaczynski, dreigt Brussel voor het Europese Hof van Justitie te slepen. „Als het ruig wordt, zullen we dat doen.” Premier Szydlo toont zich juist bereid om de dialoog voort te zetten, zo zou ze dinsdag volgens Timmermans in een telefoongesprek nog hebben herhaald.

Minister van Justitie Zbigniew Ziobro zei „verrast en bedroefd” te zijn over de stap van de Commissie, omdat een Pools compromisvoorstel zou zijn genegeerd. Maar volgens de Commissie is het moeilijk afdingen op fundamentele principes. Timmermans nam het woord ‘compromis’ woensdag niet één keer in de mond. Szydlo reageerde woensdag in Poolse media onderkoeld:

„Een opinie is een opinie. En het heeft geen enkele invloed op de beslissingen die in Warschau worden genomen.”

Toch begint de situatie penibel te worden. In juli krijgt Polen bezoek van de paus en, in het kader van een NAVO-top, van de Amerikaanse president Obama. Het Vaticaan en de VS zijn bezorgd over Polen, dat zowel geopolitiek als religieus geldt als belangrijke bondgenoot. Zij kunnen moeilijk om de kwestie heen, als die dan nog niet is opgelost.

Het Poolse parlement drukte in december in sneltreinvaart de benoeming door van drie nieuwe constitutionele rechters, op plekken die al ingenomen waren. Het Hof verklaarde dat ongrondwettelijk en wordt nu genegeerd. Sinds maart weigert de regering besluiten ervan te publiceren. Timmermans waarschuwt voor het ontstaan van „twee parallelle juridische structuren”. „Dat zou onzekerheid creëren voor burgers en bedrijven.” De kwestie heeft Polen diep verdeeld en geleid tot massale demonstraties. Op de achtergrond speelt een al decennia durende stammenstrijd tussen Kaczynski en meer liberale krachten. Timmermans benadrukte dat hij ver wil blijven van dat interne debat. Maar „als hoeder van de EU-verdragen” heeft de Commissie ook de plicht de rechtsstaat te verdedigen.

Of Polen zijn EU-stemrecht verliest, valt te bezien. De Hongaarse premier Orbán, een bondgenoot van Kaczynski, heeft al een veto aangekondigd. De reputatieschade voor Polen zou er niet minder om zijn. Internationale kredietbeoordelaars nemen het land nu al onder de loep.

    • Stéphane Alonso