‘NS moet het dóén, net als water uit de kraan’

Truze Lodder, toezichthouder NS Truze Lodder stopt als president-commissaris van NS, na een roerig laatste jaar. Ze gelooft niet in quota of glazen plafonds, maar benoemde veel vrouwen. „Ik let op andere dingen dan mannen.”

Truze Lodder: „Zeuren over het glazen plafond vind ik onzin. Wat doe je er zelf aan, daar gaat het om. Ik heb nooit weerstand ondervonden omdat ik een vrouw ben.” Foto Olivier Middendorp

Halverwege het gesprek duikt Truze Lodder opeens onder de tafel. Als ze weer bovenkomt en doet alsof ze met twee handen iets op tafel legt: „Dit is voor mij de rode draad. Dingen die onder tafel lagen te sluimeren, heb ik altijd zichtbaar gemaakt. Lastige zaken benoemen, daar ben ik goed in.”

Die houding heeft haar niet alleen vrienden opgeleverd. „Ik ben niet altijd geliefd, maar wel gerespecteerd.” Lodder ontving lof en onderscheidingen voor het langdurig leiden van De Nederlandse Opera en het Muziektheater, samen met artistiek directeur Pierre Audi. Daarnaast werkte ze veelvuldig als toezichthouder.

Met enige verwondering kijkt ze naar de loopbaan die haar min of meer overkwam. „Lange tijd voelde ik me een geluksvogel. Totdat mensen zeiden dat het ook mijn verdienste is.” Zo is ze voorzitter van de raad van toezicht van de Universiteit Maastricht. „Best raar natuurlijk voor een meisje dat nooit een universiteit van binnen heeft gezien.”

Nog geen opvolger

Truze Lodder (68) stopt woensdag als president-commissaris van NS. Deze week een jaar geleden brak de crisis uit bij het spoorbedrijf. Bestuursvoorzitter Timo Huges stapte op na onregelmatigheden bij een aanbesteding. Minister Dijsselbloem van Financiën, enig aandeelhouder van NS namens de staat, speelde bij dat vertrek een cruciale rol. Kort daarna stapte ook president-commissaris Carel van den Driest op. Lodder, NS-commissaris sinds 2004, nam het voorzitterschap van de raad van commissarissen over.

De politieke discussie rond NS is nog gaande, maar Lodder en bestuursvoorzitter Roger van Boxtel verrichtten het afgelopen jaar herstelwerkzaamheden. Het herstel is nog niet voltooid, zegt ze. „NS maakt stappen vooruit. Niet in contrast met de lijn-Huges, maar juist als voorzetting van zijn beleid: meer eenheid en eenvoud binnen de organisatie.”

Tot haar spijt kan haar opvolger nog niet worden aangekondigd „We zijn er bijna uit. De zoektocht was lastig. Er zijn goede kandidaten, maar helaas merken we ook dat mensen er voor terugschrikken om deze functie te vervullen bij een staatsdeelneming.”

De politiek moet meer naar zichzelf kijken. Waarom zitten we met die volle treinen?

Al jong maakte Lodder, opgegroeid op Rotterdam-Zuid, haar eigen keuzes. Bijvoorbeeld dat ze op het lyceum hbs-b ging doen en geen gymnasium, omdat ze niet het risico wilde lopen in een klas te komen met alleen meisjes. Vijf jaar later koos ze er voor om meteen te gaan werken. „Mijn ouders, die zelf niet hadden gestudeerd, wilden dat ik ging studeren. Als je ons later maar nooit verwijt dat het niet mocht of niet kon, zeiden ze. Ik heb er nooit spijt van gehad. Ik heb me er ook nooit minder door gevoeld. Door mijn ervaring heb ik voldoende zelfrespect verworven. Leergierig blijven, dat is het waar het om gaat, jezelf blijven voeden.

„Ik ben van de laatste generatie die zonder studie kon opklimmen. Jonge mensen raad ik beslist niet aan om mijn voorbeeld te volgen, ze kunnen niet zonder diploma. We richten ons als samenleving te veel op hoogopgeleiden. We moeten vakmanschap weer meer gaan waarderen.” Ze geeft een voorbeeld. „Bij mij thuis zijn net zonnepanelen geïnstalleerd, ik vind het mooi om te zien hoe ze dat doen. Mijn jongste zus is coupeuse, veel mensen hebben baat bij wat zij kan.”

Haar vader ging van baan naar baan, vaak na ruzie met de baas. „Dat principiële van hem herken ik, maar gelukkig had ik ook de wijsheid van mijn moeder om pas ergens weg te gaan als ik iets nieuws had.”

Foute declaratie

Meteen uit school belandde Lodder op het kantoor van de Holland-Amerika Lijn, in het huidige hotel New York in Rotterdam. Ze leerde veel bij de rederij, ook over de wijze waarop de directie vergaderde. „Ze vonden dat ze goede besluiten namen. Ja, dacht ik dan, dat komt omdat ik het helder heb opgeschreven.”

Toen ze een functie kreeg toegewezen die haar niet aansprak, stapte Lodder midden jaren 70 over naar de AVRO, als hoofd financieel beheer. Daar kreeg ze snel meer verantwoordelijkheden. Het ging mis toen ze haar baas vroeg om op te stappen nadat hij met een declaratie had gesjoemeld. „Eerder had ik een jonge journalist om een vergelijkbaar vergrijp ontslagen. Ik vond: als zo iemand om die reden weg moet, dan de directeur ook. Hij vond van niet, dus heb ik hem voorgedragen voor ontslag bij de voorzitter van het verenigingsbestuur. Die vond dat hij kon blijven, ondanks de fout. Goed, zei ik, dan ga ik weg. Ik heb er van geleerd dat je mensen na een fout misschien toch een herkansing moet geven.”

Beetje grenzeloos

Een maand na het overlijden van haar eerste echtgenoot, eind 2003, werd Lodder gebeld door een headhunter. Of ze geïnteresseerd was in een commissariaat. „Ik knalde nogal bot door de telefoon: dat komt goed uit want mijn man is net dood, Pierre Audi gaat het Holland Festival erbij doen dus mag ik ook een tweede baan en mijn toezicht bij het Van Gogh Museum loopt net af.

„Daarna hoorde ik pas dat het om NS ging. De maatschappelijke dimensie trok me meteen aan. Ik had geen ervaring met het spoor, maar ik vind het altijd leuk om nieuwe dingen te doen.”

In twaalf jaar NS-toezicht heeft Lodder de rol van de commissaris zien veranderen. „Het is veel intensiever geworden, er wordt meer verwacht. Ik vind dat prettig, het past bij het serieuze dat ik van nature in me heb. Commissarissen die nu om een hogere vergoeding vragen omdat hun werk zwaarder wordt begrijp ik niet. Hallo, dat hoorde altijd bij je verantwoordelijkheid! Ik ben een beetje grenzeloos in hoeveel ik geef, qua aandacht en energie. Geven ligt mij beter dan nemen.

„In een goede raad van commissarissen heb je variëteit, dus mannen en vrouwen. Ik let op andere dingen dan mannen. Tijdens een vergadering spreek ik me uit over de lichaamstaal van iemand: je zegt dat, maar ik zie dat je er niet achterstaat. Mannen zijn vaak terughoudender, minder uitgesproken.”

Ze is geen voorstander van quota voor het aantal vrouwen in raden van bestuur of commissarissen. „Ik heb veel vrouwen geselecteerd voor topfuncties, net weer de rector in Maastricht, maar altijd op inhoud en kwaliteit, niet omdat ze vrouw zijn. Die selectie gebeurt in de praktijk, ik ben er niet in theorie mee bezig, als eis vooraf. Zeuren over het glazen plafond vind ik onzin. Wat doe je er zelf aan, daar gaat het om. Ik heb nooit weerstand ondervonden omdat ik een vrouw ben.”

Terugkijkend vindt Lodder het jammer dat ze niet langer president-commissaris van NS is geweest. „Ik had eerder mijn vinger op moeten steken. Het is een rol die me goed beviel.”

Bestuurlijke top

Met Lodders vertrek blijven er slechts vier commissarissen over, twee vacatures staan open. De onlangs benoemde en zeer ervaren Marike van Lier Lels is niet beschikbaar als voorzitter omdat zij dan aan haar wettelijke toegestane maximum aantal commissariaten zit. Voorzitterschappen tellen dubbel. Ilonka Jankovich is vervroegd afgetreden uit onvrede over de bemoeienis van het ministerie van Financiën met NS. Paul Rosenmöller is de enige commissaris met veel ervaring, zijn derde termijn loopt tot 2019.

Voor de bestuurlijke top van NS streeft de raad van commissarissen naar een nieuwe structuur, die nog moet worden goedgekeurd door de centrale ondernemingsraad. In het nieuwe model wordt de raad van bestuur, die lange tijd alleen bestond uit een bestuursvoorzitter en een financieel directeur, uitgebreid naar vijf leden. Het ‘executive committee’, met zeven directeuren die onder meer verantwoordelijk zijn voor stations en reizigers, zou dan verdwijnen. Lodder: „We willen dat de raad van bestuur zodanig is toegerust dat alle belangrijke besluiten in dat gezelschap genomen kunnen worden.”

Ik heb nooit weerstand ondervonden omdat ik een vrouw ben

Over de aanstelling van Roger van Boxtel, benoemd tot 1 augustus, wil Lodder niets kwijt. Waarschijnlijk besluiten de commissarissen tijdens hun vergadering woensdag om de topman langer te laten blijven. Het is, vooral in Den Haag, nog te onrustig rond NS om weer te wisselen.

NS kampt met een slecht imago, zowel bij de politiek als het publiek. Hoe komt dat? „NS is als water uit de kraan, het moet het doen en mensen klagen als dat niet zo is. De politiek moet meer naar zichzelf kijken. Waarom zitten we met die volle treinen? Omdat minister Bussemaker besloot om de ov-kaart voor studenten te behouden en zelfs uit te breiden.

„Ik heb me al die jaren met veel liefde ingezet voor NS, maar ik voel ook een zekere opluchting nu het voorbij is. Na mijn recente ervaringen heb ik besloten dat, als ze me daarvoor zouden vragen, ik geen commissaris meer wil zijn van een staatsdeelneming.” Lachend: „Kan ik makkelijk zeggen, want ze vragen me toch niet. Daar heb ik het afgelopen jaar te veel weerstand voor geboden.”

    • Mark Duursma