Is er wat mis met het toezicht in de zorg?

Weer is een grote instelling in de zorg in opspraak. Weer met vastgoed. Zit er een weeffout in het systeem?

Hoofdgebouw van Daelzicht in Heel. De instelling wilde een eigen pretpark aanleggen. Kosten voorstudie: 1 miljoen. Foto Chris Keulen

De Limburgse organisatie Daelzicht, die 2.000 mensen met een verstandelijke beperking begeleidt en huisvest, werd tot voor kort geleid door een raad van bestuur die veelvuldig opdrachten gunde aan bevriende partijen. Bij de opdrachten werden niet-zakelijke constructies gebruikt die de vraag oproepen of daardoor de instelling benadeeld is, zo bleek uit onderzoek van NRC.

De Friese branchegenoot Alliade (gehandicaptenzorg, dagbesteding, thuiszorg en verpleeghuizen) kwam onlangs in opspraak vanwege de opdrachten die directeuren aan hun eigen bedrijven verstrekten of aan andere bevriende partijen. Ook hier is de vraag of de uitbesteding van projecten wel tegen zakelijke tarieven werden gedaan of dat indirect de organisatie en hun patiënten benadeeld werden.

En het Amsterdamse Slotervaartziekenhuis deed onder de vorige eigenaar eveneens zaken met bevriende partijen en familieleden.

De overeenkomst tussen deze affaires is dat het gaat om instellingen die, al dan niet door fusies, werken met jaarbudgetten van 80 miljoen euro of meer. Dat is allemaal gemeenschapsgeld: de instellingen draaien op premiegelden, eigen bijdrages en van het Rijk afkomstig belastinggeld.

Maar juridisch gezien zijn deze instellingen private organisaties, veelal stichtingen, die niet vallen onder de voor de overheid geldende aanbestedingsregels. Ze vallen evenmin onder de Wet openbaarheid van bestuur waarmee burgers openheid kunnen eisen over de besteding van gemeenschapsgeld.

Zit er een weeffout in het zorgstelsel? Zijn dit zwaktes in de organisatie van de zorg, of zijn dit toevallige situaties die geen rol spelen bij het voorkomen van recente affaires?

De Tweede Kamerfractie van de SP meent dat patiënten en werknemers meer inspraak moeten krijgen bij vastgoedtransacties. „Gewoon instemmingsrecht”, zegt Kamerlid Renske Leijten. Volgens haar is het een verkeerde keuze geweest om zorginstellingen volledig financieel verantwoordelijk te maken voor hun vastgoed, terwijl het toezicht erop is afgezwakt.

Vroeger had het Rijk via het ‘bouwcollege’ meer invloed op en zeggenschap over wat zorginstellingen met hun vastgoed deden. Nu is daarvoor alleen nog het College Sanering Zorginstellingen die met een paar medewekers alle transacties in de zorg moet controleren.

Leijten stelde eerder dit jaar vragen aan staatssecretaris Martin van Rijn (Langdurige Zorg, PvdA) over de plannen van Daelzicht voor een pretpark voor gehandicapten en ouderen. Het moest de grootste in zijn soort worden. Pretparken zijn duur; alleen al aan de voorstudie van een eigen attractiepark gaf Daelzicht meer dan 1 miljoen euro uit.

Hadden wij niets geleerd van de mislukte „vastgoedavonturen” van Meavita (failliet) en Philadelphia (die in financiële problemen kwam), wilde Leijten weten?

Van Rijn hoefde die vraag niet te beantwoorden, want Daelzicht besloot begin dit jaar, nadat veel weerstand tegen het plan was ontstaan, het pretpark niet door te zetten. Hij noemde het een „wijs besluit” dat het pretpark werd afgeblazen.

Hanke Bruins Slot van het CDA zegt het desgevraagd treurig te vinden dat de incidenten bij Daelzicht en de andere instellingen ten koste van de patiënt gaan. „Toeval of niet, als je die recente affaires ziet zou ik de minister toch willen vragen: is hier iets wat wij over het hoofd zien? Ik zou willen dat er een analyse komt van deze zaken.”

De commissie-Halsema adviseerde de minister vorig jaar over bestuur in de zorg en pleitte voor professionalisering van raden van toezicht: meer bijscholing en accreditatie, wat betekent dat ze voortaan vooraf worden getoetst op deskundigheid en integriteit.

De zorgsector heeft onlangs aan minister Schippers (Zorg, VVD) toegezegd dat er een nieuwe, aangescherpte gedragscode komt. En die is niet vrijblijvend, heeft Schippers al aangekondigd. Zij is er ook voorstander van dat de declaraties die bestuurders van zorginstellingen indienen, openbaar worden.

Linda Voortman, parlementariër voor GroenLinks, ziet vooral zwaktes in het toezicht. „Er gaat natuurlijk heel veel wel goed in de zorg, maar als je een zwakke raad van toezicht hebt of weinig plicht tot openbaarheid, dan maak je het wel beter mogelijk dat zich wantoestanden voordoen. Dit is dezelfde discussie als bij woningcorporaties: een toezichtsfunctie is niet zomaar een nevenfunctie.”

Volgens Kamerlid Leendert de Lange van de VVD is het belangrijk dat misstanden naar buiten komen. „Eigenlijk is dát het meest probate medicijn tegen bestuurders zonder normbesef.” Hij is er voorstander van dat zorginstellingen ook meer openheid geven over hun declaraties. Maar nieuwe toezichthoudende instanties optuigen lijkt hem geen goed idee. Hij wijst erop dat straks alle leden van raden van bestuur en raden van toezicht geaccrediteerd zullen worden.