Wordt deze 38-jarige de nieuwe president van Frankrijk?

Frankrijk De 38-jarige Franse minister van economie Emmanuel Macron houdt ervan links de gordijnen in te jagen – ook tijdens stakingen. Hij wil president worden. Kan een liberaal vastgeroest Frankrijk in beweging krijgen?

Emmanuel Macron met leerlingen van de Ecole d'Application aux métiers des Travaux Publics (EATP), een opleiding voor wegwerkers. Foto AFP/ GEORGES GOBET

Emmanuel Macron, de meest hervormingsgezinde politicus van Frankrijk, had zich voor de officieuze start van zijn politieke campagne, dit weekend, geen beter moment kunnen wensen. Een week lang heeft het land zich van zijn klassieke kant laten zien: stakingen en blokkades legden een deel van de economie plat, bij demonstraties kwam het opnieuw tot geweld. En dat vanwege een wet die het arbeidsrecht slechts een tikje flexibeler maakt.

Voor de leidende vakbond CGT moeten de plannen geheel van tafel en premier Manuel Valls lijkt inmiddels bereid water bij de wijn te doen. Maar Macron, nog altijd minister van Economie en Industrie in Valls’ regering, had een beter idee: de nu al zo omstreden plannen gaan wat hem betreft eigenlijk „niet ver genoeg”, zei hij laconiek tegen zakenkrant Les Echos. En oh ja, om de Franse industrie eindelijk vlot te trekken zou ook „loonmatiging” een goed idee zijn.

Het was het soort provocatie waar voormalig zakenbankier en zelfverklaard liberaal Macron inmiddels patent op heeft. Hij was in 2014 nauwelijks minister of hij keerde zich tegen een links kroonjuweel bij uitstek: de 35-urige werkweek. Die remt de concurrentiekracht van het bedrijfsleven, zei hij. Niet veel later pleitte hij voor een aanpassing van het minstens zo heilige ‘statuut’ van ambtenaren. Dat die in Frankrijk nog altijd emplooi voor het leven hebben, is niet meer van deze tijd, vond de minister. Opnieuw grote verontwaardiging in linkse gelederen. En toen hij vanaf een tech-conferentie in Californië liet weten dat „jonge Fransen miljardair moeten willen worden” vroegen velen zich af wat hij eigenlijk nog in een linkse regering te zoeken heeft.

Hoewel de stakende minderheid en de linkervleugel van de Parti Socialiste hem zien als symbool van verrechtsing en ideologische verwatering, heeft zijn non-conformisme elders opvallend veel succes. In de maandelijkse populariteitspolls staat hij in de hoogste regionen en sinds zijn aantreden in 2014 is hij met afstand de best scorende minister uit de socialistische regering. Ondanks alle uitspraken waarmee hij links Frankrijk de gordijnen injaagt, blijft hij het vertrouwen houden van de president. Het spraakmakende interview in Les Echos bleek nota bene door Hollande zelf geaccordeerd.

En Marche

Maar wat wil de pas 38-jarige minister precies met al die populariteit? Dat is de vraag waar duiders van de Franse politiek zich sinds ruim een maand het hoofd over breken. „Het lijkt me duidelijk: hij wil president worden”, zegt zijn biograaf Marc Endeweld. En waarschijnlijk al in 2017, voegt hij toe. „Ik hoop dat hij zich kandideert”, zegt de liberale denker Gaspard Koenig. „Er is ruimte voor iemand die door de traditionele politieke breuklijnen heen breekt”, analyseert opiniepeiler Emmanuel Rivière.

Het speculeren over Macron begon toen hij vorige maand in zijn geboorteplaats Amiens zijn eigen politieke beweging lanceerde. ‘En Marche!’ is de naam daarvan. En dat klinkt in Franse oren, en zeker deze week, als een aansporing een vastgeroest land weer „in beweging” te zetten. De club staat los van de Parti Socialiste, waar hij ondanks zijn ministerspost geen lid van is, en zegt „links noch rechts” te zijn. De nieuwe scheidslijn, zegt hij, ligt „tussen progressieven en conservatieven”, waarbij hij zichzelf tot de progressievelingen rekent.

Terwijl hij zijn privéleven tot dan toe buiten de politiek had weten te houden, opende het smeuïge weekblad Paris Match een week later met een interview met Macrons desondanks veelbesproken vrouw, Brigitte. Zij was zijn lerares Frans op de middelbare school, is vierentwintig jaar ouder dan hij en volgens velen de drijvende kracht achter Macrons dadendrang. Ze noemde hem een „ridder” met een „zeldzame intelligentie”. Bij het stuk stonden foto’s uit het familiealbum in de traditie van de klassiekste verkiezingscampagne: Macron met een baby (een kleinkind van Brigitte), met de hond en op de wintersport. Het artikel was een „onhandigheid” van zijn vrouw, vergoelijkte Macron toen er ophef ontstond over zijn wat al te openlijk beleden ambities.

Het rumoer leidde tot een golf aan publiciteit voor zijn beweging. Vooral via nieuwe media heeft En Marche! sinds de lancering naar eigen zeggen nu zo’n 50.000 veelal jeugdige aanhangers binnengehaald. Onder particulieren en in het netwerk van Macron, dat vooral uit ondernemers bestaat, wordt druk geld opgehaald om een campagne te kunnen financieren. Het heeft er dus alle schijn van dat hij zich wil kandideren voor de presidentsverkiezingen van 2017. Maar journalisten die hem daar expliciet naar vragen krijgen vooralsnog een ontwijkend antwoord. Hij is „loyaal” aan president Hollande, die heeft gezegd in december te laten weten of hij ondanks zijn geringe kansen opnieuw kandidaat is.

„Hollande bepaalt de tijdsplanning, dat maakt de positie van Macron momenteel heel lastig”, zegt Endeweld, auteur van het boek L’ambigu Monsieur Macron. „Ze zijn van elkaar afhankelijk.” Het was immers de Franse president zelf die er in 2014 voor koos om zijn voormalige economisch adviseur op het Élysée minister te maken. Zijn voorgeschiedenis als bankier bij Rothschild mocht dan voor de linkse achterban als een rode lap op een stier werken, na het ontslag van anti-globaliseringsminister Arnaud Montebourg kon hij met Macron als opvolger duidelijk maken dat het hem menens was met de modernisering van Frankrijk. „Maar zijn beschermeling is hem steeds verder ontglipt”, zegt Endeweld.

Dat kwam vrij letterlijk tot uiting toen Hollande en Macron afgelopen maand een bezoek brachten aan een fabriek in Chartres, even onder Parijs. Macron leek er alles aan te doen om niet in hetzelfde camerashot met Hollande te verschijnen. Terwijl de president alweer was gaan lopen, stond hij nog in (vlekkeloos) Engels met een directeur van het bedrijf te keuvelen. „Waar is hij, Macron?” hoorde Frankrijk in het avondjournaal de president geïrriteerd zeggen.

Als Macron kandidaat wil worden, dan moet hij een netwerk opbouwen en handtekeningen van volksvertegenwoordigers binnenhalen om zijn kandidatuur te ondersteunen. Dat is lastig als je tegelijkertijd nog minister bent in het kabinet. „Hollande heeft hem nodig om zich als hervormer te profileren en Macron heeft Hollande nodig om zijn ministerschap te behouden”, zegt Endeweld.

Maar het ministerschap maakt hem minder vrij en zijn staat van dienst is beperkt. Macron wordt door veel Fransen vooral geassocieerd met de liberalisering van het busverkeer tussen grote steden, ‘les autocars Macron’, waarmee in de woorden van de minister zelf „de armen makkelijker kunnen reizen”. De erfenis van Hollande dreigt ook zijn erfenis te worden. Endeweld: „We weten dat Macron op economisch terrein liberaal is, maar op veel andere thema’s heeft hij zich nog nauwelijks uitgesproken.”

Tony Blair

Hij heeft bovendien nog nooit een campagne gevoerd. Terwijl de meeste Franse politici functie op functie stapelen, is Macron nog nooit verkozen. „Dat maakt hem voor veel Fransen ook zo aantrekkelijk”, zegt politicoloog Emmanuel Rivière, directeur public affairs bij peilingbureau TNS Sofres. „Het vertrouwen in de politiek is historisch laag en François Hollande is er volgens onze onderzoeken niet in geslaagd duidelijk te maken wat hem anders maakt dan zijn voorganger Nicolas Sarkozy. Macron belooft een soort brug te slaan tussen links en rechts en presenteert zich niet als een traditioneel politicus. Dat spreekt veel mensen aan.”

Een interviewer op de BBC vergeleek hem daarom met een „ jonge Tony Blair”, ooit held van de ‘derde weg’ van Europees links. „Dank voor het compliment”, reageerde Macron aanvankelijk spontaan. En daarna: „Al weet ik niet of dit uit uw mond een belofte of een dreigement is.” Rivière: „Macron staat voor modernisering, verjonging en vernieuwing: voor een breuk met de traditionele manier van politiek bedrijven.”

Liberalisme is links

Ook ideologisch zijn er overeenkomsten. Terwijl in Frankrijk het liberalisme als op zichzelf staande stroming vrijwel niet bestaat en zowel bij links als bij rechts negatieve associaties oproept, positioneert Macron zich onverbloemd als liberaal. Na kritiek uit linkerhoek noemde hij in Le Monde het liberalisme „een waarde van links”, waarbij voor hem de nadruk op vrijheid en gelijkheid van kansen ligt.

Hij beperkt zich daarbij niet tot economisch liberalisme, dat bij de Republikeinen van oud-president Sarkozy goed vertegenwoordigd is, maar is ook in maatschappelijke zin liberaal, zegt Gaspard Koenig, van de liberale denktank GenerationLibre. Dat bleek toen hij eerder dit jaar zei zich „filosofisch ongemakkelijk” te voelen bij het plan om paspoorten van terroristen in te trekken. Tot grote irritatie van vooral Valls zei hij vlak na de aanslagen al dat Frankrijk „een deel van de verantwoordelijkheid” draagt voor de radicalisering van staatsburgers doordat het ideaal van gelijkheid en sociale mobiliteit in de republiek verwaarloosd is.

Koenig is voormalig tekstschrijver van minister Christine Lagarde en opereert meer rond de Republikeinen van oud-president Sarkozy dan ter linkerzijde. Maar hij is lyrisch over hoe Macron met een linkse achtergrond een lans breekt voor het liberalisme. „Hij heeft een positieve boodschap: hij zegt niet dat links zich aan de werkelijkheid moet aanpassen, maar hij zegt dat het liberalisme een ideaal op zichzelf is. Hij gelooft in individuele autonomie, hij wil mensen kansen geven en dat gaat onder andere via vrije markten en een kleinere rol van de staat.”

Deze zaterdag begint Macron wat hij zijn ‘grande marche’ noemt: 12.000 vrijwilligers 100.000 diepte-interviews laten afnemen met Fransen over de stand van het land. Hij opent de operatie met een toespraak op Facebook Na de zomer komt hij met een analyse en, mogelijk, met een plan voor de presidentsverkiezingen. Maar hoe groot zijn zijn kansen in een gepolariseerd land waar liberalisme nooit echt voet aan de grond heeft gekregen?

„Anders dan je tijdens de protesten deze week denkt is er ruimte voor vernieuwing”, zegt Rivière. „Mensen willen minder regels, vinden dat het bedrijfsleven vrijheid moet krijgen.” Dat verklaart mede Macrons succes. Maar veel steun krijgt hij vooralsnog van kiezers die zich als ‘rechts’ identificeren, zegt Rivière. Koenig hoopt op een confrontatie tussen Marine Le Pen en Macron. „Dan is er echt iets te kiezen: het etatisme van het Front National en de open moderne samenleving van Macron.” Is dat realistisch? „Frankrijk”, zegt hij, „is een land dat van verrassingen houdt.”