‘Door geld gaan je hersenen anders werken’

Andrew Fastow Het brein achter de boekhoudfraude bij het Amerikaanse energiebedrijf Enron is weer vrij. „Voor het ergste wat ik heb gedaan, ben ik niet gestraft.”

foto Chris Keulen

Boeken lezen, puzzels maken en schaken. Veel schaken. „Je hebt uitstekende schakers in de gevangenis. Sommigen spelen al 25 jaar lang elke dag. Die zijn dus goed, heel goed, daar kon ik niet tegenop.”

Velen zien Andrew Fastow (54) als het brein achter een van de grootste boekhoudfraudes aller tijden. Fastow was de financieel topman van Enron. Hij bedacht de constructies waarmee het Amerikaanse energiebedrijf miljarden aan schuld en verliezen verstopte en uit de boeken hield. Toen in 2001 de werkelijke staat van Enrons financiën bleek, ging het zevende grootste bedrijf van de VS in vier maanden ten onder.

Fastow moest er zes jaar de cel voor in. En de ruim 30 miljoen dollar die hij bij Enron verdiende moest hij inleveren. In 2012 kwam hij vrij.

Nu is hij voor het eerst in zijn leven in Maastricht. Op uitnodiging van accountantsorganisatie RSM en de Universiteit Maastricht geeft hij een lezing voor zo’n 650 studenten en alumni. „Mij uitnodigen om te spreken over ethiek is alsof je Kim Kardasian uitnodigt om te praten over kuisheid”, warmt hij het volle auditorium op.

In het kantoor van de decaan spreken we hem voor aanvang van zijn lezing. Van dichtbij ziet Fastow er voor zijn 54 jaar oud uit; zijn schedel glimt onder de achterover gekamde zilvergrijze haren. Fastow is niet lang, 1,75 meter, en friemelt onrustig aan de bak met roerstaafjes en suikerzakjes op tafel. Niet direct de whizz kid van Wall Street, de golden boy, de beruchte topman die volgens de met een Oscar bekroonde documentaire Enron: The Smartest Guys in the Room regelmatig in woede uitbarstte.

Ik heb veel mensen financieel en op andere manieren pijn gedaan

Maar voor een volle zaal licht hij op en is een deel van de oude Fastow zichtbaar. „Bij het vak ethiek leren jullie dat zaken zwart of wit zijn. Mag een fabriek de rivier ’s nachts wél vervuilen? Is het slim om een piramidespel beginnen? Zelfs ik beantwoord die vragen goed.”

Fastow zegt de studenten te willen leren dat je, terwijl je de regels netjes volgt, alsnog fout kan zitten. Rules versus principles is de titel van zijn lezing. Vooraf vertelt hij die al tientallen keren te hebben gegeven. „In de gevangenis heb ik me voorgenomen me als ik vrij zou komen beschikbaar te stellen als leermiddel.” De ene keer pro bono, de andere keer betaald, zoals hier in Maastricht.

„Wat ik heb gedaan was fout, het was crimineel, het was onethisch. Daarvoor neem ik de verantwoordelijkheid”, zegt Fastow. „Ik schaam me daarvoor en ik wou dat ik het kon terugdraaien. Ik heb veel mensen financieel en op andere manieren pijn gedaan. Ik heb veel levens overhoop gehaald. Die mensen bied ik mijn excuses aan. Denk dus niet dat ik rechtvaardig wat ik heb gedaan.”

Maar tussen de regels door lijkt Fastow wél constant op zoek naar begrip. Uit zijn tas pakt hij de Excellence Award van het prestigieuze CFO Magazine: een kleine sculptuur die met plakband aan elkaar hangt. Het vakblad riep hem in 1999 uit tot ‘CFO van het jaar’ vanwege zijn „unieke financieringstechnieken”.

In de andere hand houdt Fastow zijn rode identiteitskaart van de gevangenis. „Dit laat ik het publiek vanavond zien. Ik heb deze alle twee gekregen voor dezelfde deals. Hoe kan dat? Hoe kan een financieel topman van het jaar tegelijkertijd de grootste financiële fraude in de Amerikaanse geschiedenis plegen?”

Interessante vraag. Hoe kan dat?

Fastow in 2006 op weg naar de gevangenis in Louisiana.Foto bloomberg

„Boekhoud-, beurs- en belastingregels zijn erg complex en ambigu. Voor sommige zaken bestaan helemaal geen regels. Er is dus een groot grijs gebied. De meeste mensen denken dat boekhouden zwart-wit is: er komt geld binnen, er gaat geld uit, en wat overblijft is winst. Maar boekhouden voor een groot bedrijf is veel complexer en dat geeft de financieel directeur de mogelijkheid om de regels uit te buiten.”

Dat klinkt niet direct illegaal. De Enron-zaak staat toch juist te boek als een van de grootste bedrijfsfraudes ooit?

Ik hield absoluut van geld. Het vertroebelde mijn beoordelingsvermogen

„Het echte verhaal van Enron is niet dat van regels overtreden, maar van mazen in de wet gebruiken. Dat is wat ik vooral deed: achterdeurtjes zoeken om zo Enrons winstdoelen te halen en financiële problemen te verbergen. Elke deal van mij bij Enron, elke constructie, is goedgekeurd door de accountants, de advocaten en de raad van bestuur. Ze kijken alleen of je de wet volgt, niet of je wel in de geest van de wet handelt. Ik kreeg die award voor het creëren van constructies buiten de boeken.”

Fastow verplaatst het gesprek naar de vermeende belevingswereld van de interviewer. „Ben je een sportfan? Houd je van voetbal? Laat me je dan een vraag stellen”, begint hij. „Stel dat Nederland het WK zou kunnen winnen door doping te gebruiken. Vind je dat de spelers dat dan moeten nemen? Nee, precies.

„Laat me je dan een andere vraag stellen. Stel dat Nederland goede wetenschappers heeft en dat die een prestatieverhogend middel ontwikkelen dat nog niet op de dopinglijst staat. Daardoor kan Nederland Duitsland, Frankrijk en Italië verslaan en wereldkampioen worden. Vind je dat ze het dan mogen gebruiken? Er is namelijk geen regel die het verbiedt.”

Fastow kijkt triomfantelijk. „ Zo deed ik zaken bij Enron: het is duidelijk niet de bedoeling van de wet, maar het is ook niet verboden.”

Maar u heeft toch niet voor niets zes jaar vastgezeten?

„Bij Enron pleegden we niet bewust fraude. Waarom zouden we anders voor alles toestemming van de advocaten en accountants proberen te krijgen? Ik zocht de mazen van de wet op. Door dat te vaak en te agressief te doen heb ik fraude gepleegd. Maar ik ben in de cel beland omdat ik schuld heb bekend voor het overtreden van twee relatief kleine accountantsregels. Het ergste wat ik gedaan heb is de financiële gezondheid van Enron verkeerd voorstellen. Maar daarvoor ben ik niet aangeklaagd.”

Fastow waarschuwt dat ook nu veel bedrijven binnen de regels „misleidend” bezig zijn. Zo stortte recentelijk de Aziatische grondstoffenhandelaar Noble Group in omdat het gebruikmaakte van een boekhoudmogelijkheid waarbij een aandelenbelang van 13 procent in een ander bedrijf voor 600 miljoen in de boeken stond. Terwijl het bedrijf in zijn totaliteit maar 85 miljoen waard was.”

U moet als financieel wonder toch wel geweten hebben dat het verstoppen van al die schulden vroeg of laat tot een faillissement zou leiden?

„Het korte antwoord op die vraag is nee. Ik ben de enige uit de top van Enron die geen eigen aandelen heeft verkocht in het jaar voordat Enron bankroet ging”, zegt Fastow. Hij legt uit dat het misging met Enron toen topman Kenneth Lay, tegen de afspraken met kredietbeoordelaars in, weigerde extra aandelen uit te geven toen sommige projecten mislukten. Vervolgens verlaagden die kredietbeoordelaars de kredietwaardigheid van Enron. En omdat in de leningvoorwaarden stond dat die bij een verlaging van de kredietwaardigheid direct opeisbaar werden, moest Enron opeens ruim 60 miljard dollar aflossen.

Wat was de grote drijfveer bij het opkloppen van de resultaten? Geld? Trots? De macho bedrijfscultuur?

„Ik denk dat men zich bij Enron zo gedroeg vanwege het geld. Ik had geen jetsetleven zoals andere Enron-topmannen, ik had geen affaires. Ik ben al 31 jaar getrouwd. Maar ik hield absoluut van geld. Het vertroebelde mijn beoordelingsvermogen. Bij alles wat ik deed zeiden mijn hersenen dat ik eraan verdiende. Het stuwde de aandelenprijs omhoog en zo sleepte ik een hogere bonus binnen. Door geld gaat je brein anders functioneren. Ik had me moeten afvragen of het klopte wat ik deed, maar dat deed ik nooit en misschien komt dat door het geld.”