EU zet stap tegen Golfmaatschappijen

De Europese Commissie gaat onderhandelen met de Golfstaten en Turkije over eerlijke concurrentie tussen luchtvaartmaatschappijen.

Boeing 787 Dreamliner van Qatar Airways tijdens de Dubai Air Show. De maatschappij uit Qatar heeft 26 van deze vliegtuigen, en 35 in bestelling. Foto Duncan Chard / Bloomberg

Het leek een onschuldige schnabbel voor Jennifer Lopez. Het werd een incident in de strijd tussen Amerikaanse en Arabische luchtvaartmaatschappijen.

Met een optreden van ‘JLo’ in het Fox Theatre in Atlanta, op 20 mei, vierde Qatar Airways de opening van de route van Atlanta naar Doha. Daarop verbrak de Amerikaanse luchtvaartmaatschappij Delta het al twintig jaar lopende sponsorcontract met het theater. Voor straf, omdat het theater in zee was gegaan met „een luchtvaartmaatschappij die banen in de Amerikaanse luchtvaart schaadt en mensenrechten schendt”.

Zo hard gaat het eraan toe in de VS. Met United en American voert Delta een politieke lobby en een publiekscampagne tegen de opmars van de ‘ME3’, de drie maatschappijen uit het Midden-Oosten. Emirates en Etihad uit de Verenigde Arabische Emiraten en Qatar Airways uit Qatar maken zich volgens Americans for Fair Skies schuldig aan concurrentievervalsing door staatssteun.

Finland ligt dwars

Dat vindt de Europese lobbyorganisatie Europeans for Fair Competition (E4FC) ook, maar hier beperkt de strijd zich nog tot de politieke arena. Alle Europese partijen hebben hun hoop gevestigd op Brussel.

Daar wordt binnenkort een belangrijke stap gezet. Naar verwachting krijgt de Europese Commissie op 7 juni, bij een vergadering van de transportministers in Luxemburg, toestemming om namens alle Europese landen te onderhandelen over vier luchtvaartverdragen. Het gaat om verdragen met de Verenigde Arabische Emiraten, Qatar, Turkije en de ASEAN namens tien landen in Zuidoost-Azië.

Dat deze mandaten geregeld zijn voor 30 juni kan worden beschouwd als een succes voor het Nederlandse voorzitterschap van de EU. De afgelopen maanden is hard gewerkt om alle landen op één lijn te krijgen. Deze week werd een doorbraak bereikt.

Volgens een betrokkene staan er nog slechts enkele punten open. Het grootste knelpunt is de sunset clause: hoe lang zijn de mandaten geldig? Zolang de Commissie onderhandelt mogen individuele landen dat niet doen, dus ze willen niet dat het eindeloos duurt. Nederland wilde dat de mandaten vijf jaar geldig zijn, maar met name Finland wil een kortere termijn om te onderhandelen.

Zodra de mandaten definitief zijn, kunnen de onderhandelingen beginnen. Het komt neer op ruil. De Commissie biedt de landen buiten Europa meer toegang tot de Europese markt en vraagt om eerlijke concurrentie. Bij markttoegang gaat het om het derde en vierde recht van de negen Freedoms of the Air, het recht om respectievelijk van het eigen land naar een land te vliegen en van een land naar het eigen land.

Uit de markt geduwd

De afbakening van het begrip eerlijke concurrentie is lastiger. Het verwijt aan de Golfmaatschappijen is dat zij dankzij miljarden aan staatssteun hun vloot kunnen uitbreiden, onrendabele routes kunnen openen en lage ticketprijzen kunnen aanbieden. Zo worden Europese maatschappijen uit de markt geduwd, zegt E4FC.

Wat er in de mandaten onder de noemer ‘eerlijke concurrentie’ precies van de Golfstaten wordt gevraagd, wil een woordvoerder van de Commissie nog niet kwijt. De wederzijdse eisen moeten zorgvuldig worden gesteld; ook in Europa zijn geldstromen tussen maatschappijen, vliegvelden en overheden niet altijd strikt gescheiden.

Ondertussen nemen de zorgen van Europese vakbonden en maatschappijen over de groei uit de Golf toe. Air France-KLM en Lufthansa sluiten zich binnenkort formeel aan bij E4FC, die nu alleen nog wordt gesteund door Europese vakbonden.

De Golfmaatschappijen breiden hun Europese belangen uit. Etihad bezit 49 procent van Alitalia en 29 procent van Air Berlin. Qatar Airways verhoogde onlangs het belang in IAG (British Airways, Iberia, Vueling en Aer Lingus) naar 15 procent. Het land is ook voor 20 procent eigenaar van vliegveld Heathrow.

Gezonde globalisering of fatale marktverstoring? Europa en de Golfstaten zijn nog niet klaar met elkaar.