Zwarte Piet, zegt jullie koning daar niets van?

(71) trekt door Europa om te praten over racisme. Ze is feminist en moslim. ‘Waarom zou een vrouweningang in de moskee anders zijn dan vroeger de achteringang voor zwarten in een restaurant?’

‘Hoe vaak ik toen heb vastgezeten?” De Amerikaanse activist en docent Gwendolyn Zoharah Simmons zit aan het ontbijt. Ze moet diep graven; terug naar de jaren zestig. Als jonge student had ze zich in die tijd aangesloten bij de Amerikaanse Burgerrechtenbeweging in Atlanta en deed ze mee aan protestacties voor gelijke rechten. Ze kijkt omhoog, telt. Een beetje beschaamd zegt ze dan: „Maar vier keer. Dat is niets vergeleken met het aantal arrestaties van mijn kameraden. Ik weet niet eens meer hoe vaak Dr. King is opgepakt.”

Simmons (71) is in Nederland om te praten over racisme, feminisme en de islam – waarover ook ze doceert aan de Universiteit van Florida. Ze heeft een zachte, geruststellende stem en vertelt over haar jeugd en haar strijd in de jaren zestig alsof het een sprookje is. Soms begint ze spontaan te lachen. Als ze het heeft over Donald Trump: „Niemand had toch gedacht dat iemand met zo’n grote mond kans zou maken?” Of over haar bezoek aan Mekka – ze is moslima – toen ze rond de Grote Moskee liep, op zoek naar de vrouweningang: „Maar die hadden ze niet. Ik was bang dat ik opgepakt zou worden als ik de manneningang nam, maar vrouwen mochten overal naar binnen. We hebben het wel over Saoedi-Arabië.”

Na meer dan vijftig jaar activisme is ze nog steeds oprecht bezorgd en verbaasd over het alledaagse racisme in de westerse wereld: de inkomensongelijkheid in de VS, het politiegeweld tegen onbewapende zwarte Amerikanen. Dan valt er voor haar niets te lachen. Over Zwarte Piet: „Dat is toch iets van vroeger. Zeggen jullie koning en koningin daar dan niets van?”

Simmons studeerde in Atlanta aan een universiteit voor zwarte vrouwen – die nog steeds bestaat. Al snel was ze meer activist dan student. „Racisme was in die tijd overal en werd gesteund door de wet. Zwarte mensen hebben altijd teruggevochten. Maar pas toen we een beweging hadden stonden we sterk.”

Haar ouders vonden het niet goed dat ze zich in de strijd mengde. „Ze waren bang dat ik vermoord zou worden.” Toch hield dat haar niet tegen. De eerste keer dat Simmons, toen 19, werd gearresteerd was tijdens een sit-in. „Je had in restaurants aparte plekken voor zwarte mensen. Wij gingen dan in het witte gedeelte zitten en bleven daar tot we werden opgepakt.”

Wie maakte jullie duidelijk dat het systeem niet deugde?

„Dat was de kerk. Die vertelde ons dat God dit niet voor ons wilde en dat we niet inferieur waren. De zwarte scholen ook. Wat ik daar hoorde, was een antidotum tegen al het gif om ons heen.”

Voelde u zich minderwaardig als kind?

„Ik kon niet anders. Er waren in die tijd op tv twee programma’s waar zwarte mensen in voorkwamen. Die werden als dom en achtergesteld neergezet. In één programma hadden zwarte mensen een bot door hun neus. Als kind wilde ik er anders uitzien. Ik vond mezelf te donker. In die tijd vonden ook zwarte mensen: hoe donkerder je was, hoe lelijker. Ik had volle lippen, dat vond ik lelijk. Mijn neus was te breed. En ik vond blauwe ogen de mooiste ogen die je kon hebben, omdat witte mensen die hadden.”

De kerk was een belangrijke plek voor de Amerikaanse Burgerrechtenbewegingen. Dominee Martin Luther King Jr. predikte regelmatig in de baptistenkerk die Simmons bezocht. „Ik herinner me de eerste keer dat ik hem zag spreken. Hij kon goed oreren, ik genoot van ieder moment. Dr. King was de woordvoerder van de beweging. Niet per se het brein, maar wel het hart. Hij had liefde voor zijn mensen, ónze mensen.”

Had u ook kritiek op King?

„In die tijd wel. Wij bewonderden zijn opoffering, maar hij was minder radicaal en nam minder risico’s. Wij wilden tegen de federale regering ingaan, hij zag die als onze beschermer. Als de federale regering zei dat we geen protestmars mochten houden, was hij bereid ervan af te zien. Wij dachten: They can go to hell, too.”

Herkent u het Amerika van voor de Burgerrechtenbeweging nog in het heden?

„Er hebben intussen grootse veranderingen plaatsgevonden, zonder twijfel. Geen restaurant in de VS durft nu een bord op te hangen waarop staat dat zwarte mensen niet welkom zijn. We mogen overal in de bussen en treinen zitten. Tegelijkertijd bestaat racisme nog steeds. We dachten dat Amerika vooruitgang had geboekt na de uitverkiezing van Barack Obama, maar de afgelopen jaren hebben we gezien dat dat niet het geval is. Zwarte mensen komen niet overal aan een huis, er is discriminatie in het onderwijs- en gevangenissysteem, en er is veel economische ongelijkheid. Als je nu wel een restaurant kunt binnenlopen, maar geen baan hebt en geen geld, dan maakt het voor jou weinig uit dat je daar nu mag zitten eten. De presidentscampagne van 2016 laat zo goed zien wat er aan de hand is in de VS.”

Trump toont dat racisme nog leeft?

„Absoluut! Hij wilde dat Obama zijn geboortedocumenten zou laten zien; hij zou niet in Amerika zijn geboren, waardoor hij dus geen kandidaat had mogen zijn. Dat klonk goed in de oren van witte mensen die iets tegen zwarte mensen hebben. Trump noemde Mexicanen criminelen en verkrachters. De grootste leugen, er zijn geen statistieken die zoiets laten zien. Maar het was aantrekkelijk voor mensen die iets tegen migranten hebben. Hij zei ook nog: laat de moslims niet binnen. Racisme is het fundament van zijn betoog.”

Na de moord op de onbewapende zwarte tiener Trayvon Martin in 2012, werd in de VS de beweging Black Lives Matter opgericht om aandacht te vragen voor het politiegeweld tegen zwarte mensen. Na de Amerikaanse Burgerrechtenbeweging zullen mensen over honderd jaar de Black Lives Matter-beweging onthouden als belangrijke zwarte beweging, zegt Simmons.

Waarom werkt het nu? Trayvon Martin was niet het eerste zwarte slachtoffer.

„Alle geweld wordt nu meteen gefilmd en op Facebook gezet. De hele wereld kijkt mee. De studenten op mijn universiteit waren zo verdrietig en boos na de moord op Trayvon. Ik probeerde ze al jaren te stimuleren om in actie te komen, maar ze bewogen niet. Nu gingen ze ineens bijeenkomsten houden en protesten voeren. Ik was in shock.”

Speelt religie een rol in de Black Lives Matter-beweging?

„Nee, helemaal niet. De kerk probeert hén juist bij te houden, niet andersom. De activisten van nu halen hun spirit uit iets anders. Ik weet niet precies wat. Ze rappen bijvoorbeeld…”

Zij hebben rapper Kendrick Lamar..

Lachend: „Ja, allemaal mensen die ik niet ken.”

Is het succes van Trump een gevolg van het succes van de zwarte beweging?

„Ik denk het niet. Misschien zullen sommige van zijn aanhangers boos zijn dat er kritiek is op de politie. Maar we moeten ook naar de economische situatie in het land kijken. Veel Amerikanen zijn de laatste jaren hun huizen en banen kwijtgeraakt. Ze zoeken een zondebok.”

U bent moslim en feminist, voor sommige mensen is dat onverenigbaar.

„Ik was feminist lang voordat ik moslim werd. Ik ben een feministische moslim die zegt dat de interpretatie van de islam moet veranderen. Als ik een moskee binnenloop word ik herinnerd aan de segregatie. Als vrouw moet ik een andere ingang nemen. Dat is niet anders dan vroeger, toen ik als zwarte vrouw alleen via de achterdeur een restaurant mocht binnenlopen. Ik ga wel naar de moskee want ik bid graag samen. Soms neem ik mijn klas mee. Ik leer ze dat seksisme en misogynie gevolgen zijn van een masculiene en seksistische interpretatie van de Koran.”

Hoeveel tijd had u zelf nodig om tot dat inzicht te komen?

„Ik heb in de islam moeten promoveren om dat te kunnen begrijpen.”

Simmons ging pas studeren toen ze al in de vijftig was, om zich te verdiepen in de islam. „Ik had een soefimeester ontmoet uit Sri Lanka, hij zei dat iedereen gelijk is, dat vond ik bijzonder. Het soefisme is de islam die ik heb geaccepteerd. Mensen zeiden: als jij voor het soefisme kiest, dan ben je een moslim. Ik wist niet zeker of dat klopte en ging het daarom studeren. Ik leerde dat islam en feminisme samen kunnen gaan. Het christendom en jodendom zijn niet meer of mindere seksistisch dan de islam. Christenen en Joden bestrijden seksistische interpretaties van hun religie. Ik doe hetzelfde.”

Volgt u de racismediscussie in Nederland?

„Ik heb er hier veel over gehoord. Over Zwarte Piet en die zwarte vrouw die de politiek in wil gaan en op internet wordt uitgescholden [Sylvana Simons, red.]. Ik ben er echt van geschrokken. Omdat jullie een groter sociaal vangnet hebben dan wij dacht ik altijd dat jullie minder racisme zouden kennen. Ik leer hier dat racisme niet per se verdwijnt met een eerlijker economische verdeling. Dat baart me zorgen.”