Wanneer lag Sappho op haar sponde

De Griekse dichteres Sappho schreef gedicht Middernacht tussen januari en maart, berekenden onderzoekers.

Fresco van Sappho uit ca. 50 n.C.

Amerikaanse onderzoekers hebben berekend in welk seizoen de Griekse lyrische dichteres Sappho haar gedicht Middernacht schreef. Sappho was de grootste dichteres van de Oudheid en even beroemd als haar eerdere tegenpool Homerus. Haar poëzie, waarvan slechts fragmenten bewaard zijn gebleven, is de enige bron van informatie over haar leven. Het is echter de vraag in hoeverre die poëzie autobiografisch is. Zij werd omstreeks 630 v.C. geboren in Mytilini, op het Griekse eiland Lesbos, waar zij rond 570 v.C. overleed.

In vele gedichten van Sappho worden ook hemellichamen genoemd. Het bekendste gedicht is in dit opzicht Middernacht. Daarin treurt Sappho dat de uren voorbijgaan en zij nog steeds alleen op haar sponde ligt. Verder schrijft zij dat het middernacht is, dat de maan is ondergegaan en het licht van de Plejaden is verdwenen. Laatstgenoemde is, zoals nu bekend, de helderste sterrenhoop aan de hemel. Hij staat in het sterrenbeeld Stier en wordt ook het Zevengesternte genoemd.

Manfred Cruntz en Levent Gurdemir, van de universiteit van Texas in Arlington, hebben met een computerprogramma voor planetaria berekend dat het gedicht tussen 25 januari en 31 maart moet zijn geschreven. (Journal of Astronomical History and Heritage, mei) De eerste datum is de eerste dag waarop de Plejaden – gezien vanaf Lesbos in de tijd van Sappho – om middernacht onderging. Vóór die tijd ging de sterrenhoop steeds na middernacht onder. En op 31 maart zou de sterrenhoop voor het laatst nog net aan het einde van de astronomische schemering te zien zijn – als de zon 18° onder de horizon staat.

Sappho schreef het gedicht dus aan het einde van de winter of het begin van de lente, een periode die niet ongebruikelijk is voor dit soort poëzie. Het jaartal is niet te achterhalen: sterren gaan nu eenmaal elk jaar op dezelfde manier op en onder. En ook de maan levert in dit geval geen extra informatie op. Alleen als Sappho ook een of meer planeten had genoemd, zou het jaartal gevonden kunnen worden.

De onderzoekers achten het onwaarschijnlijk dat Sappho het gedicht veel later schreef dan in de periode waarin zij de situatie aan de hemel beschreef.