‘Rechters nemen mensen een hoop sores uit handen’

Martien Diemer Hij berechtte tijdens zijn loopbaan onder anderen het medium Jomanda en de moordenaar van Theo van Gogh. Vorige week nam hij afscheid als rechter.

Foto Olivier Middendorp

De berechting van ‘genezend medium’ Jomanda. Na een loopbaan van 25 jaar bij de Amsterdamse rechtbank is dit de rechtszaak die rechter Martien Diemer (67 jaar) naar eigen zeggen als „meest interessante” zal bijblijven.

„Iedereen was atypisch in die zaak. Het slachtoffer Sylvia Millecam was een bekende actrice en zeer levenslustige dame. De verdachte was een ziener die boodschappen van boven door kreeg. Het leidde tot een menselijkerwijs heel voorstelbaar drama.”

Bij Millecam wordt in 2000 borstkanker geconstateerd. Volgens oncologen is borstamputatie noodzakelijk. „De actrice van wie de identiteit mede afhangt van haar fysieke verschijning wordt dan vatbaar voor Jomanda die zegt: Kind, artsen kunnen zich zo gigantisch vergissen. Ik krijg van boven door dat het een bacteriële infectie is. Hoewel ze een kritische vrouw is, gelooft Sylvia Millecam dit en dat wordt haar fataal. Fascinerend waar je in verzeild kunt raken als je met een levensbedreigende ziekte te maken krijgt.”

Diemer sprak verdachte Jomanda overigens vrij van dood door schuld. Millecam had immers zelf het noodlot opgezocht. „Millecam was heel deskundig voorgelicht door de oncologen dat medische behandeling dringend nodig was. Het staat je vrij vervolgens met iemand anders mee te lopen maar dat is dan voor eigen risico. Het zou anders zijn geweest als Jomanda van aanvang af helemaal de taak van de arts op zich had genomen.”

Grootmoeder

Op mild ironische toon anekdotes uit de rechtszaal vertellen. Diemer kan het als geen ander. Zijn werkkamer aan de Parnassusweg, tien minuten fietsen van zijn woning, bevindt zich „in een haveloze toestand”. Het portret dat zijn moeder in 1938 van zijn grootmoeder schilderde is van de wand gehaald en staat achterstevoren tegen de muur. Vandaag neemt de rechter afscheid met een receptie. Het vaarwel is nogal symbolisch omdat het samenvalt met het ontruimen en de sloop van de vier gebouwen waar rechtbank en parket nu nog zijn gehuisvest. In 2021 moet er een nieuwe rechtbank in Amsterdam zijn.

Diemer had nog drie jaar kunnen doorwerken maar het vooruitzicht dat hij jarenlang op een tijdelijke plek met een collega een kamer moest gaan delen, stuitte hem tegen de borst. De magistraat verheugt zich ook niet op de naderende digitale rechtspraak. Hij stoeit bij voorkeur met papieren dossiers. Dan maar drie jaar eerder met pensioen.

Rasoplichter

De rechter beoefende alle soorten rechtspraak: van civiel tot bestuurlijk. Maar het strafrecht beviel Diemer het beste. Het is altijd dynamisch. „Je ontmoet mensen op het scherpst van de snede. Begeertes worden soms totaal onverhuld uitgeleefd. Mensen gaan door hun grenzen heen en nemen risico’s waarvan een normaal mens denkt: dat zou ik niet snel doen of durven.”

Diemer vertelt over de zaak die hij behandelde tegen een man die hij aanduidt als rasoplichter. De man troggelde zijn slachtoffers grote sommen geld af. „Die man kon zo fabuleren. Ik zou van nervositeit niet meer kunnen slapen als ik dat had gedaan. Het is boeiend om te zien.”

De laatste dag als zittingsrechter, afgelopen dinsdag, deed Diemer als politierechter een ‘rijbewijszitting’. Twintig verdachten die met een slok op achter het stuur zaten of zonder rijbewijs reden. In de regel volgt bij de straf ook een ontzegging van de rijbevoegdheid voor een aantal maanden. Een koerier deed zo een smartelijk beroep op de belangen bij zijn baan, dat de ontzegging uiteindelijk voorwaardelijk werd opgelegd. „Nu deze uitspraak niet onmiddellijk gaan vieren met een aantal biertjes”, gaf Diemer de man nog mee.

Paarlen

„Er gebeurt veel in het strafrecht en je staat zelf onder spanning omdat je binnen twee weken uitspraak moet doen. Je bent trots op het resultaat dat uiteindelijk op tafel ligt want je bent er met een enorme overgave mee bezig: ‘Daar zullen ze van opkijken’.”

Dat laatste blijkt in de praktijk trouwens nogal eens mee te vallen. „Als de uitkomst niet bevalt, zijn je vonnissen vaak paarlen voor de zwijnen. Soms heb je een vonnis ontzettend mooi gemotiveerd en samengevat bij de uitspraak, maar als ik dan terugloop naar mijn kamer zie ik soms beneden bij het loket de advocaat meteen al appèl aantekenen. Dan denk ik wel: heb ik nou het hele weekend voor niks gewerkt aan tien pagina’s motivering? Een advocaat zou het vonnis eerst eens moeten lezen en uitleggen aan zijn cliënt. Ik heb er ontzettend de pest over in als dat niet gebeurt.”

Als ergens de spektakelmaatschappij zegeviert, is dat bij de praatprogramma’s

In 2005 veroordeelde Diemer de moordenaar van Theo van Gogh, Mohammed B., tot levenslang. „Een beetje armoede” noemde Diemer die uitspraak zelf vorig jaar in het tv-programma Kijken in de Ziel. Niet iedereen begreep de rechter. „De verdachte deed zich voor als een terroristische aanslagpleger. Hij had ook een aantal steekwoorden: hij erkende de rechtsstaat niet en wilde dat de vlag van de sharia zou wapperen op het Binnenhof. Ook vond hij de agenten sufferds want ze hadden hem bij zijn aanhouding moeten doodschieten. Het waren kreten waar hij zich niet over liet ondervragen. Ik heb nog geprobeerd hem uit de tent te lokken. Zo van: ‘U erkent de rechtsstaat niet maar u heeft wel zes jaar lang bijstand getrokken. Kunt u dat uitleggen?’”

„Hij riep alleen maar op een gegeven moment: ‘Mag Allah verhoeden dat de duivel mij verleidt’ tot praten. Daardoor kreeg ik geen antwoord op de vraag: is deze man gestoord en heeft hij als toedekking voor zijn gestoorde moorddadigheid religie gekozen? Religie als alibi zoals later bij de moordenaar van Els Borst. We kregen totaal geen zicht op de persoon. Nu konden we alleen de daad bestraffen zonder dat er duidelijkheid ontstond over één van de kernvragen van het strafrecht: was er sprake van vrije wil bij de dader? Of was er sprake van een psychisch gestoorde persoon die dwangmatig heeft gehandeld? Dan voelt levenslange celstraf, vind ik, wel armoedig.”

Columnist Theodor Holman schreef in Het Parool dat Diemer „volkomen misplaatst medelijden toonde, en een bijna gevaarlijke empathie had met een uiterst gevaarlijke dader”.

Was u te soft?

„Ik wil gewoon mijn werk goed doen. Het is één van mijn kerntaken zicht te krijgen op de wilsvrijheid van de verdachte. Met empathie heeft dat niets te maken.’’

Ook Twitter hakte op u in.

„Dat heb ik overgeslagen. Daar krijg je zo veel vuil over je heen. Wat mijn collega Sebastiaan Hermans uit Den Bosch wel niet te horen heeft gekregen omdat hij op tv zei dat hij PVV’ers niet geschikt achtte als rechter. Ik probeer dat soort stormen van gescheld te negeren. Je krijgt er alleen maar slechte zin van. En na twee dagen is het weer over.”

Een rechter wordt meer op de vingers gekeken. Via een paar kliks is tegenwoordig elk vonnis te lezen. Maakt dat uw werk anders?

„Ja, vooral door de praatprogramma’s. Bij grote zaken spoedt de advocaat zich nog dezelfde avond naar een talkshow om te melden hoe verbijsterd hij is over wat hij op de zitting allemaal heeft moeten meemaken. Dan denk ik wel eens: wat jammer dat meneer Pauw het dossier niet kent. Dan had hij nog een paar kritische vragen kunnen stellen. Nu zegt Pauw alleen maar: Goh wat erg allemaal. Als ergens de spektakelmaatschappij zegeviert, is dat bij de praatprogramma’s. Heel snel gevatte dingen zeggen waardoor mensen van het lachen of van verbazing van hun stoel vallen. Ik heb de indruk dat de kijker gebakken lucht gelukkig steeds beter herkent. Een rechter is qua karakter in ieder geval niet geschikt om in dergelijke programma’s op die wijze te communiceren.”

U hebt in uw loopbaan enige honderden jaren celstraf opgelegd. Heeft het geholpen?

„In concrete gevallen is dat zeer de vraag maar in algemene zin wel. Mensen moeten erop kunnen vertrouwen dat de overheid klaar staat over de schouder mee te kijken als er een conflict is. Rechters nemen mensen een hoop sores uit handen.”