Kijk en luister, luidt advies in Hiroshima

Obama is de eerste zittende Amerikaanse president die een bezoek brengt aan de stad van de eerste atoombom op Japan. De inwoners van Hiroshima hoeven geen excuses. Een buiging is genoeg.

Duitse kanselier Merkel, Amerikaanse president Obama, Japanse premier Abe en de Franse president Hollande planten bomen tijdens de G7-top in Japan. Foto STEPHANE DE SAKUTIN/AFP

Het is bijna chaotisch druk in het kantoor van Nihon Hidankyo, de Japanse vereniging van atoombomslachtoffers. De ingang staat vol journalisten, de Japan-correspondent van The New York Times interviewt het hoofd van de organisatie, groepen studenten lopen de trappen op om naar ooggetuigenverslagen van overlevenden te luisteren en de telefoon blijft maar rinkelen.

„Het is een Obama-hausse”, grapt een hibakusha, zoals de slachtoffers van de twee Amerikaanse atoombommen in het Japans heten. Het allereerste bezoek van een zittende Amerikaanse president aan Hiroshima die de VS op 6 augustus 1945 met een atoombom van de kaart veegden, wordt met groot enthousiasme tegemoetgezien. Drie dagen na Hiroshima werd ook Nagasaki gebombardeerd – en gaven de Japanners zich over.

In een enquête onder 760 hibakusha door de omroep NHK zei 92 procent Obama welkom te heten. „We worden de hele dag door gebeld door hibakusha die president Obama willen ontmoeten”, zegt een medewerker van Nihon Hidankyo.

Weinig Hibakusha eisen een verontschuldiging. „De vraag is niet of we de VS wel of niet vergeven”, zegt Tamiko Shiraishi, die zes was toen de bom viel. Ze heeft net haar levensverhaal verteld aan twaalf leerlingen van de lagere school die aan haar lippen hingen en haar woorden opschreven in speciale schriften voor hun bezoek aan Hiroshima.

Smeken om water

Shiraishi woonde zo’n vier kilometer van de plek waar de bom viel. Zelf liep ze verwondingen op door springend glas. Maar ze kwam er relatief goed vanaf. „Ik zag mensen bij wie de vellen erbij hingen”, zegt ze. „Ik zag ook een jongen met een zwart verbrand lichaam die om water smeekte. Ik gaf hem de paar druppels die ik wist te vinden, maar meteen daarna stierf hij.”

Ook zij heet Obama welkom. „Ik wil niet dat hij komt om excuses aan te bieden, maar om het museum te bezoeken en te leren wat hier is gebeurd.” Het Hiroshima Peace Memorial Museum toont op dramatische wijze wat de bom teweegbracht. „Obama gaat waarschijnlijk bloemen leggen. Als hij dan zijn hoofd een beetje buigt, is dat voor mij al voldoende”, zegt Shiraishi.

Ook veel inwoners van Hiroshima die te jong zijn om de atoombom te hebben meegemaakt, denken er zo over. „We willen geen verontschuldigingen maar aandacht voor de gevolgen van een atoombom”, zegt een 35-jarige verkoopster van een warenhuis in het centrum van Hiroshima. „Atoombommen zijn vreselijk en mogen nooit meer worden gebruikt.”

Die boodschap keert in elk gesprek met inwoners van de stad terug. Dat het belangrijker is te werken aan het uitbannen van kernwapens dan om een verontschuldiging te forceren. Veel Japanners zien de bom als een oorlogsmisdaad. „Ik vraag me altijd af of het nodig was”, zegt Shiraishi. „Japan heeft weliswaar Pearl Harbor aangevallen, maar ik vind het niet juist dat de VS atoombommen gebruikten.”

Veel hibakusha delen haar oordeel. „De atoombommen hadden hoe dan ook nooit mogen worden toegestaan”, zegt Hiroshi Harada, oud-directeur van het Hiroshima Peace Memorial Museum. Net als Shiraishi was hij zes toen de bom zijn stad verwoestte. „Atoomwapens zijn klein”, zegt Harada. „Met zo’n kleine bom is een hele stad weggevaagd en een groot percentage van de bevolking om het leven gekomen.”

Hij hielp mee die benauwende gedachte om te zetten in internationaal recht. Als een van de afgevaardigden van Hiroshima was Harada in 1996 nauw betrokken bij het oordeel van het Internationaal Gerechtshof in Den Haag dat kernwapens vrijwel altijd illegaal zijn. Het hof stelde dat „de bedreiging met of het gebruik van atoomwapens in het algemeen strijdig is met de regels van internationaal recht die van toepassing zijn gedurende gewapend conflict, en in het bijzonder met de beginselen en regels van het humanitair recht”.

De uitspraak betekende echter niet het einde van kernwapens. Harada vreest, net als andere hibakusha, dat ze toch weer zullen worden gebruikt. „Zolang de Verenigde Staten de atoombommen blijven rechtvaardigen door te zeggen dat ze nodig zijn om de eigen soldaten te beschermen of de oorlog eerder te beëindigen, bestaat de kans dat deze wapens weer worden ingezet, met dezelfde excuses.”

‘VS zagen slechts de paddestoelwolk’

Harada ziet Obama’s bezoek daarom als een kans de Verenigde Staten op een andere manier tegen kernwapens te laten aankijken. „In de VS zien ze de atoombom enkel vanuit de lucht”, zegt hij. „Als je alleen maar die paddestoelwolk ziet, kun je onmogelijk begrijpen wat een atoombom aanricht. Ze moeten zien wat de atoombom uitricht.”

De Japanse afgevaardigde Harada wil dat president Obama het museum bezoekt en met hibakusha praat. „Kijk en luister”, is zijn advies.