Je laatste uurtje slaat een smerig deuntje

Kunst dealt met ongemakkelijke inzichten. Rob Zuidam. Remember. Re-enactment of the Now.

Zingen met volle mond. Dat heb ik nog nooit gehoord, althans niet in een opera. Maar mezzosopraan Gerrie de Vries zit er niet mee. Die neemt nóg een hap magnetronspaghetti en zingt bloedstollend mooi verder. Ze is het hart van Rob Zuidams nieuwe opera Uwe leipe mastdramnis. Door die flauwe titel had ik er weinig zin in, maar ik ging toch. Gelukkig maar. Ik zie een vervuilde vrouw waden door troep en zooi – haar neergestorte herinneringen. Ik krijg een brok in mijn keel. Ze doet me denken aan mijn oude tante Riet, die telkens als ze wakker werd verbaasd stond: „Ben ik nou nóg niet dood?”

De vrouw in Zuidams opera zwerft door haar laatste uur en ze zingt. Zo mooi zingen terwijl je uitflakkert. Hoe kan dat? Nou, dat kan niet.

Mij maakt dat niet uit. Maar hoe zou Sander van de Pavert dit bekijken? Niet. De maker van LuckyTV mijdt het theater „als de pest”, zei hij tegen de Volkskrant. Maar hij heeft er wel een mening over en die komt erop neer dat theater altijd gaat „wringen” aangezien het zo overduidelijk „niet echt” is. Dit in tegenstelling tot zijn satirische filmpjes, die maakt hij namelijk op basis van wél echt. Die filmpjes zijn grappig, vind ik ook, maar ze bedienen zich altijd van hetzelfde trucje.

‘Echt’ zegt niets. Bij Zuidams opera versta ik bijvoorbeeld niet veel van wat er wordt gezongen. Het maakt niet uit. De muziek roept op wat er gebeurt, die jaagt de vrouw op, koestert haar en laat haar gaan. Bovendien hebben we het geluk van de onbesuisde regie van Jeroen de Man. Hij ontlokte aan zangeres Gerrie de Vries zowel een stervende homp als een ontroerende jonge meid. Hij zei: zing met volle mond. Want hij begrijpt de tragische overeenkomst tussen dood en decorumverlies. Daar gaat dit over. Zulke ongemakkelijke inzichten wringen zich via de kunst onze zielen binnen.

Ook in de film Remember, van Atom Egoyan, dwaalt een ouwe man, en ook hij is weerloos tegenover zijn herinneringen. Christopher Plummer speelt hem. Die is allang niet meer de uitgestreken mooie Edelweiss-man uit The Sound of Music, maar een bejaarde acteur die zijn leeftijd te baat neemt om alles aan te durven. Ook deze rol, van een dementerende Jood die de VS doorkruist met een pistool in zijn polstasje. Zijn doel is wraak. Die ontploft in zijn gezicht, enfin, dat moet iedereen zelf gaan ondervinden. Waar het om gaat is dat Egoyan met deze film suggereert dat het sterven begint ver vóór de stervende dat zelf doorheeft. En dat je laatste uurtje vuil en gemeen is.

Theatermaker Davy Pieters zet nog een stap verder. In een Utrechtse polder speelt zich haar drieste voorstelling Re-enactment of the Now af. Wij van het publiek zijn de toekomst en we kijken terug naar het rampjaar 2016 – dat wordt per re-enactment neergezet, als exotisch gepruts van mensjes in idyllisch groen. Via koptelefoons vertelt een effectief donderende stem over de milieuramp waarbij het water sluipenderwijs het land verdronk, niet per tsunami, maar uit de bodem opwellend. Dat is grappig maar eigenlijk is het angstaanjagend. De tijd strijkt alles glad. Wie bekreunt zich nog om de slachtoffers van het rampjaar 1672? Elke ramp is in potentie materiaal voor innemend amusement.