Een Stonehenge van Neanderthalers

In een grot in Frankrijk maakten Neanderthalers het oudste bouwwerk ter wereld: een grote kring van stalagmieten.

Foto Etienne FABRE/SSAC

Diep in de aarde zijn Neanderthalers een bouwproject begonnen. Bij flakkerend fakkellicht wrikken ze druipstenen los van de bodem. De Neanderthalers stapelen honderden stalagmieten in een cirkel in het hart van de grot. Als de steenkring voltooid is, ontsteken ze vuren rondom de kring.

Twee stalagmietcirkels in de Zuid-Franse grot bij Bruniquel zijn nu gedateerd: ze zijn 176.500 jaar oud. Dat schrijven Franse archeologen woensdag in Nature. Het zijn daarmee de oudste menselijke bouwsels die tot nu toe zijn ontdekt. En de datering bewijst dat Neanderthalers de bouwers waren: 175.000 jaar geleden leefden er nog geen moderne mensen (Homo sapiens) in Europa.

De Neanderthalers zijn een uitgestorven menssoort (Homo neanderthalensis). Ze verdwenen rond de tijd dat rankere sapiens-mensen Europa bereikten (40.000 jaar geleden).

De steencirkels in de grot van Bruniquel zijn al in de jaren 90 ontdekt door speleologen, maar nooit nader onderzocht. De Neanderthalers bouwden een grote steencirkel van bijna 7 meter in diameter en een kleinere, van 2 meter. Ze zijn zorgvuldig samengesteld. De rand is 40 centimeter hoog en bestaat uit één tot vier lagen horizontaal gestapelde druipstenen. Op sommige plekken stutten verticale stalagmieten de stapel.

Sommige stalagmieten in de cirkel zijn gebarsten en verkleurd, van wit naar rood en zwart. Duidelijk sporen van vuur, volgens de archeologen. In de kleinste cirkel liggen bovendien resten van verbrande dierenbotten.

De Neanderthalers reisden diep de grot in om hun bouwwerk te maken. De kamer met cirkels ligt op driehonderd meter van de ingang van de grot. Het is onmogelijk daar te komen zonder toorts. In de kamer aangekomen hebben ze zo’n 2,2 ton aan druipsteen losgewrikt, schatten de archeologen.

De Franse steencirkels zijn vele malen ouder dan andere prehistorische bouwsels. 20.000 jaar oude hutten van mammoetbeenderen in Siberië golden tot nu toe als oudste bouwwerken. De bekendste steencirkel in de wereld, die in Stonehenge, is pas 4.500 jaar oud.

De grote vraag is nu: wat betekent deze vondst? De meest conservatieve interpretatie is dat Neanderthalers vuur beheersten, soms door diepe grotten dwaalden en ook de bouw van een complexe structuur konden organiseren. Maar misschien laat Bruniquel wel zien dat Neanderthalers grotten gebruikten om rituelen uit te voeren, een aanwijzing dat Neanderthalers symbolisch konden denken.

Dat denkt Paola Villa, steentijdexpert en onderzoeker bij University of Colorado Museum. „De grot is sowieso niet als woonplek gebruikt”, zegt Villa. „Een plausibelere verklaring is dat dit een ontmoetingsplek was, voor een ritueel.”

Haar collega Marie Soressi is het daar niet mee eens. „Een rituele functie is wat mij betreft nog lang niet aangetoond.” Soressi is archeoloog aan de Universiteit Leiden. „Dit kan net zo goed door een eenling zijn gemaakt tijdens een toevallig bezoek. En bovendien: mensapen en vogels bouwen ook prachtige nesten. ”

Wat Soressi wel verrast, is dat Neanderthalers zich zo diep in de grot waagden. Het is er donker en er is geen voedsel te vinden. Archeologen gingen er tot nu toe van uit dat moderne mensen de eersten waren die diep in grotten afdaalden, vanaf 42.000 jaar geleden. Zij gebruikten die diepe grotten om er kunstzinnige uitingen achter te laten, zoals gravures of rotsschilderingen.