Obama’s draai naar Azië kreeg nooit zwier

Analyse Geopolitiek President Obama zou de Amerikaanse draai naar Azië maken. Maar China, het Midden-Oosten en het Congres werkten niet mee.

President Barack Obama en de Japanse premier Shinzo Abe planten een boom tijdens de G7-top. Foto Carolyn Kaster / AP

Het opheffen van het wapenembargo tegen Vietnam. Het historische bezoek aan Hiroshima. Het lijkt of president Obama zijn pivot to Asia deze week succesvol afsluit met een paar historische paukenslagen. Drempels zijn uit de weg geruimd, het regionale handelsverdrag TPP is getekend. Obama verzegelt de pivot, de in 2011 aangekondigde diplomatieke, economische en militaire ‘draai naar Azië’ als onderdeel van zijn presidentiële erfenis. Rest nog een laatste bezoek aan China en Laos, in september.

Maar in werkelijkheid is Amerika’s draai naar Azië nooit zo vastomlijnd geweest. En nader beschouwd laat Obama’s erfenis in Azië een diffuser beeld zien. ‘Draai’ klinkt energiek, maar eigenlijk stroomden Amerikaanse gelden en initiatieven ook voor 2011 al daarheen waar de economische en demografische kansen het grootst waren.

De draai kreeg nooit zwier. In een veelbesproken stuk over Obama’s buitenlandbeleid in het tijdschrift The Atlantic, op basis van vele interviews met de president, schetst journalist Jeffrey Goldberg Obama’s grote frustratie. Steeds neemt het Midden-Oosten zijn aandacht weg van de regio waar zijn hart ligt: het Verre Oosten. „Hij is het eerste kind van de Pacific dat president werd”, schrijft Goldberg gloedvol.

„Geboren in Hawaï, en gedurende vier jaar daar en in Indonesië opgevoed, is hij erop gebrand om Amerika’s aandacht op Azië te richten. Voor Obama vertegenwoordigt Azië de toekomst.”

In eigen land hindert het Congres Obama bij zijn Azië-strategie. En China, dat zich in razend tempo ontwikkelde tot een volwaardige concurrerende wereldmacht met een eigen agenda, is er een voortdurende uitdager van.

Het tastbaarste resultaat van Obama’s Aziatische inspanningen is voorlopig het Trans-Pacific Partnership (TPP): het ingrijpende handelsverdrag van twaalf landen rond de Stille Oceaan, waarmee de VS in de regio China de pas willen afsnijden. Maar al is TPP getekend, alleen Maleisië heeft het pas geratificeerd. De overige landen, waaronder Japan, Vietnam en Singapore, wachten tot het Amerikaanse Congres erover stemt. En dat wacht weer tot er een nieuwe Amerikaanse president is.

Donald Trump dendert tijdens zijn campagne nu als een olifant door de Pacifische porseleinkast

Het economische bouwwerk wordt bovendien overschaduwd door acute zorg over China’s steeds assertievere claims op de Zuid-Chinese zee. Als onderdeel van de draai hebben de Verenigde Staten hun militaire aanwezigheid in de Pacific langzaam maar zeker opgeschroefd. Toch concludeerde denktank Center for Strategic and International Studies (CSIS) begin dit jaar dat de VS te traag en voorzichtig opereren en daarmee het risico lopen hun maritieme dominantie in het gebied te verliezen aan China.

Complex

Een van de doelen van de pivot was het verbeteren van de relatie met China. Maar voor China was die pivot juist een ergerniswekkende obstructie van zijn eigen economische en strategische expansie. Het heeft niet verhinderd dat China vorig jaar Canada voorbijstreefde als de grootste handelspartner van de VS.

De complexiteit van de relatie met China en het laveren tussen China en de overige Aziatische landen vraagt intensieve en zorgvuldige diplomatie. En juist die erfenis van Obama staat op het spel bij de verkiezingen van november, vreest Washington. Zo dendert Donald Trump als een olifant door de Pacifische porseleinkast, door te verklaren dat een „handelsoorlog met China niet erg zou zijn” en door zich af te vragen of nucleaire bewapening van Japan niet beter zou zijn, als afschrikking van Noord-Korea. Het TPP acht hij een „vreselijk akkoord”.

Hillary Clinton heeft in Azië veel betere papieren. Als minister van Buitenlandse Zaken in Obama’s eerste termijn reisde ze 64 keer naar Azië om de grondslagen te leggen voor de draai. Ze muntte zelfs de frase ‘pivot to Asia’ in een artikel in Foreign Policy in 2011.

Maar gedwongen door het ook door Bernie Sanders aangewakkerde antivrijhandelssentiment in de VS sprak ook Clinton zich uit tegen TPP in zijn huidige vorm. Voormalig defensieminister Chuck Hagel, ook een architect van de pivot, zei tegen Politico:

„Als je ziet dat [voormalig, red.] minister Clinton gas terugneemt over zoiets belangrijks als TPP, is dat een heel verontrustende ontwikkeling voor onze bondgenoten.”