Zweert hij de politieke islam echt af?

Ennahda-leider Ghannouchi is herkozen en zegt politiek en religie vanaf nu te gaan scheiden.

Met 75 procent van de stemmen werd Rachid Ghannouchi maandag herkozen als voorzitter van Ennahda, de Tunesische versie van de Moslimbroederschap. Foto Fethi Belaid/AFP

Tunesië is altijd de lieveling geweest onder de landen van de Arabische Lente. Het eerste en enige land dat de dictatuur afschudde zonder burgeroorlog of contrarevolutie tot gevolg. Het eerste land dat een grondwet invoerde zonder sharia. Het eerste waar de fundamentalisten vrijwillig de macht afstonden in het belang van het land. Wordt Tunesië nu ook het eerste land waar de politieke islam ten grave wordt gedragen?

Dat lijkt immers de essentie van de nieuwe richting die Rachid Ghannouchi wil geven aan Ennahda, de Tunesische versie van de Moslimbroederschap. Maandag werd hij met 75 procent van de stemmen herkozen als voorzitter aan het eind van een driedaags partijcongres. De leden wisten dat ze met Ghannouchi ook een historische koerswijziging kozen. Voor het congres kondigde hij het einde van de politieke islam aan in interviews met Arabische en westerse kranten.

„We stappen uit de politieke islam en in de islamitische democratie”, aldus Ghannouchi. „Wij zijn vanaf nu moslimdemocraten die zich niet langer beroepen op de politieke islam.” Het congres nam met 80 procent ook een artikel aan waardoor de politieke en religieuze activiteiten van Ennahda voortaan gescheiden zijn.

„Wij willen dat de religieuze activiteiten volledig onafhankelijk zijn van onze politieke activiteiten”, aldus Ghannouchi. „Dat is goed voor de politici, omdat zij er niet langer van kunnen worden beschuldigd dat zij de religie manipuleren voor politieke doeleinden. En het is heel goed voor de religie, omdat zij niet langer gegijzeld wordt door de politiek.”

Het is niet voor het eerst dat Ghannouchi dergelijke woorden in de mond neemt. In interviews heeft hij vaak gezegd dat we zijn partij moeten beschouwen als ‘islamitische democraten’ in de traditie van de christen-democraten in Europa.

Een dubbel discours?

Maar als moslimfundamentalisten over democratie praten, is er altijd het vermoeden van een ‘dubbel discours’. En Ghannouchi is in het verleden verweten salafisten naar de mond te praten. Een uitgelekte video bevestigde in 2012 de ergste vermoedens van seculiere Tunesiërs. Samenzweerderig vroeg hij een zaal vol salafisten geduld te hebben om hun gezamenlijke project niet in gevaar te brengen.

Abdulrahman al-Rashed, directeur van de pan-Arabische nieuwszender Al-Arabiya, merkte deze week in een opiniestuk op dat Ghannouchi op het congres ook het volgende zei: „Wij zijn verbaasd dat sommigen aandringen op het weren van de religie uit het nationale leven, terwijl de leiders van de nationale beweging altijd de islam hebben aangehangen.”

Toch weer die wolf in schaapskleren? Daar staat tegenover dat Ghannouchi wel daden kan voorleggen om zijn woorden te staven. Toen in 2013 in Egypte de impopulaire president Morsi van de Moslimbroederschap met geweld werd afgezet, stond ook Tunesië op de rand van een burgeroorlog tussen fundamentalisten en seculieren. De moord op twee prominente critici van Ennahda had de tegenstellingen op de spits gedreven.

Maar in plaats van zich vast te klampen aan de macht, zoals Morsi in Egypte, maakte Ennahda vrijwillig plaats voor een regering van technocraten. Ennahda verloor de verkiezingen die volgden. Maar anders dan de Moslimbroeders in Egypte had Ghannouchi er wel voor gezorgd dat de fundamentalisten in Tunesië bleven meespelen.

Hoe die scheiding tussen religie en politiek er in de praktijk zal uitzien, moet nog blijken. Als Ennahda als religieuze beweging sociaal werk blijft doen en dat werkt in het voordeel van de politieke partij Ennahda, is dat dan geen vermenging? Als imams roepen dat het een religieuze plicht is om op Ennahda te stemmen, is dat politieke islam? Of is dat hetzelfde als katholieke priesters die niet zolang geleden in de kerk opriepen om op de christen-democraten te stemmen?

Ghannouchi’s koerswijziging kan pragmatisch zijn: de partij heeft nu gewoon niet genoeg electoraal gewicht om een puur islamitische agenda te voeren. Een compromis is de enige manier om te overleven.

Na de val van Mubarak werd in de Egyptische Moslimbroederschap fel gedebatteerd over de wenselijkheid om politiek te bedrijven. Vooral jongeren vonden dat de beweging zich op sociaal werk moest concentreren en dat Moslimbroeders terechtkonden bij de bestaande partijen. In Egypte won de machtshonger. De Moslimbroederschap is er nu verboden, haar leiders zitten in de gevangenis of zijn in ballingschap.

Ennahda daarentegen is springlevend.