Poetin wil de economie best hervormen – op papier

Als president Poetin herkozen wil worden, moet de Russische economie hervormen. Hij liet een oud-minister een plan opstellen. Komt dat erdoor?

Een aardappelverkoper op een markt in de stad Kaliningrad. Rusland zit in een zware recessie, in 2015 daalde het bbp met 3,7 procent. Foto Igor Zarembo / Sputnik

Jarenlang was hij stuurman aan wal, maar nu is hij ineens teruggeroepen op de brug. Oud-minister van Financiën Aleksej Koedrin moet de Russische economie uit de crisis loodsen – een belangrijke voorwaarde voor de herverkiezing van Poetin in 2018.

Koedrin (55) was minister van Financiën in de gouden jaren van het Poetin-regime. Sinds zijn aftreden in 2011 heeft hij zich ontwikkeld tot de aanvoerder van een groep liberalen die pleiten voor een grondige modernisering van de economie.

Nu krijgt Koedrin zijn kans. Deze woensdag bespreekt Poetin het plan dat Koedrin heeft opgesteld in samenspraak met minister van Economische Zaken Aleksej Oeljoekajev. De voorstellen moeten de economie opstuwen naar een stabiele groei van 4 procent. Volgens Koedrin kan dat maar op één manier. „We zijn bezig om belangrijke hervormingen uit te stellen”, zei hij deze week. „Daarmee vertragen we ook de economische groei.” Rusland zit in een zware recessie. In 2015 daalde het bbp met 3,7 procent. Voor dit jaar verwacht de Wereldbank nog 1,9 procent verlaging.

Grootste boosdoener is de olieprijs, die in de tweede helft van 2014 in elkaar zakte. Nu de prijs voor een vat Noordzeeolie zich enigszins heeft hersteld, is er ook weer enige lucht voor Rusland, dat vrijwel volledig afhankelijk is van zijn olie- en gasindustrie.

Afpersing en overvallen

Maar dat wil niet zeggen dat herstel in zicht is. Een nieuwe olieboom, zoals voor 2008, lijkt onwaarschijnlijk. Bovendien wordt de economie gehinderd door structurele problemen. Onder Poetin is het aantal ambtenaren geëxplodeerd en werd de overheid de grootste speler. Gesubsidieerde overheidsbedrijven drukken private partijen uit de markt.

Overheid en bedrijfsleven zijn met elkaar verweven geraakt: aanbestedingen worden meestal gewonnen door het bedrijf met de beste connecties. En dan is er nog de treurige stand van de Russische rechtsstaat, waarin burgers en bedrijven nimmer zeker zijn van hun rechten en hun bezit. In een geruchtmakende film liet oppositieleider Aleksej Navalny vorig jaar zien dat de twee zonen van procureur-generaal Joeri Tsjajka hun vermogen hadden vergaard met afpersing en rejderstvo, overvallen op bedrijven met hulp van het Openbaar Ministerie. De corruptie en rechtsonzekerheid vreten aan het investeringsklimaat. En ook de gespannen verhoudingen met het Westen, en de sancties over en weer, maken bedrijven kopschuw. Buitenlandse investeringen zijn gedaald tot nul.

Van boerenkar naar sportwagen

Russische bedrijven houden hun geld liever op de bank. Voeg daarbij de sterk teruggelopen inkomsten van de bevolking (10 procent minder in 2015) en het is duidelijk dat de magere jaren nog lang niet voorbij zijn. Dat komt slecht uit. Hoewel Poetin nog geen uitsluitsel heeft gegeven, is de algemene verwachting dat hij in 2018 opgaat voor zijn vierde termijn. Nu het enthousiasme over de annexatie van de Krim is verdampt en de luchtoorlog in Syrië voor ‘beëindigd’ is verklaard, moet het Kremlin zich concentreren op de economie.

Toch is het de vraag of Koedrins voorstellen zullen worden uitgevoerd. Het verhogen van de pensioenleeftijd naar 63 jaar (nu 60 voor mannen en 55 voor vrouwen) is impopulair, maar uitvoerbaar. Het Kremlin heeft al gezegd een deel van de staatsondernemingen te willen privatiseren. Maar zulke maatregelen raken niet aan de kern van de poetinistische economie. En het hervormen van de Russische justitie, een van de kernpunten van Koedrins plannen, lijkt bij de huidige politieke verhoudingen onmogelijk. Poetin heeft de aanstelling van procureur-generaal Tsjajka deze week met vijf jaar verlengd.

In 2000 schreef Koedrins collega, minister van Economische Zaken German Gref (tegenwoordig bestuursvoorzitter van de Sberbank), een ambitieus hervormingsplan. In 2008 deed zijn opvolger Elvira Nabioellina (tegenwoordig voorzitter van de Russische Centrale Bank) dat. Beide plannen werden alleen op detailpunten uitgevoerd. Alsof je een boerenkar wil veranderen in een racewagen door nieuwe sportvelgen te monteren, schreef de gezaghebbende analist Kirill Rogov in The Moscow Times.

Koedrin weet dat heel goed. In zijn jaren als minister van Financiën zorgde hij weliswaar voor stabiele overheidsinkomsten, maar legde hij ook het financiële fundament van het huidige Russische bewind. Het was Koedrin die een tarief invoerde voor de olie- en gasinkomsten en die de twee reservefondsen in het leven riep waarin de oliegelden uit de goede jaren werden opgepot. Die reserves worden nu in hoog tempo uitgegeven – aan subsidies voor de noodlijdende Russische auto-industrie bijvoorbeeld, die niet kan concurreren met goedkope modellen uit Korea.

Kan Koedrin het roer omgooien? Of is zijn programma alleen een lokkertje voor het liberale kamp? Analisten opperden deze week nog een derde scenario: door Koedrin naar zich toe te halen, heeft Poetin in ieder geval voorkomen dat de populaire ex-minister een eigen partij begint.