Weg van dit eiland! Leve de vrijheid

Op het Oostzee-eiland Hiddensee probeerden jongeren in 1989 de grauwe DDR en hun verdriet te ontvluchten. Zo ook de Berlijnse student in Lutz Seilers poëtische debuutroman. Met de val van de Muur eindigt de idylle in een illusie.

Het is zomer 1989. De Berlijnse Muur staat nog fier overeind. De stralende toekomst van de communistische dictatuur in Oost-Duitsland lijkt verzekerd, zolang de Stasi zijn werk doet en de Russische partijleider Gorbatsjov zijn verstarde ambtsgenoot Erich Honecker met een inmiddels historische kus nog niet tot hervormingen heeft gedwongen.

En toch broeit er iets. De jongere generatie verlangt steeds meer naar vrijheid. In toenemende mate nemen DDR-burgers de benen naar het Westen, wat een groot risico inhoudt, want Republikflucht wordt zwaar bestraft.

Een van de ontsnappingsroutes voert via het Oostzee-eiland Hiddensee. Denemarken ligt er om de hoek. Het is een ideaal vertrekpunt voor een vluchtpoging, al moet je niet de pech hebben te verdrinken, of op zee door een patrouille van de grensbewaking te worden onderschept.

Behalve aspirant-vluchtelingen trekt Hiddensee ook Oost-Duitsers aan die op een andere manier willen ontsnappen aan de door bruinkooldampen verstikte steden, de staatspropaganda of de Stasiterreur. Zíj gaan naar het eiland om er ’s zomers als seizoenskrachten in de horeca en hotels te werken. In hun vrije tijd genieten ze van de zon, de zee en het strand. Ook duiken ze ongeremd met elkaar in bed en drinken ze zich lam. Ze vluchten door op hun plaats te blijven.

Zo iemand is ook Edgar – Ed – Bendler, hoofdpersoon in Kruso, de lyrische en zinderende debuutroman van de Duitse schrijver Lutz Seiler (1963). Het boek werd in 2014 met de Deutscher Buchpreis bekroond en is nu door Herman Vinckers voortreffelijk vertaald.

Ed is een 24-jarige student Germanistiek uit Oost-Berlijn, die zijn eindscriptie over de expressionistische dichter Georg Trakl schrijft. Nadat zijn vriendin door een tram is overreden en zijn poes is weggelopen, zegt hij de universiteit vaarwel om op Hiddensee zijn verdriet te vergeten. Hij vindt er werk als bordenwasser in bedrijfsvakantiehuis Zum Klausner. Hij krijgt er een kamer, met bed, wastafel en bureau, en een mager loon.

Eds collega’s in Zum Klausner, onder wie een gepromoveerde socioloog en een filosoof, zijn net als hij de weg in het leven kwijt. Seiler zet ze neer als eenzamen en ongelukkigen, die als ‘schipbreukelingen’ door het vasteland zijn uitgespuugd.

Een eigentijdse ‘Der Zauberberg’

Je kunt Kruso een eigentijdse versie van Thomas Manns Der Zauberberg noemen. Ook Seiler schildert een kleine, besloten gemeenschap van merkwaardige individuen die zich hebben afgezonderd van de harde, moderne wereld, omdat ze die niet meer aankunnen. In hun zelfgekozen isolement wanen ze zich in alle opzichten vrij en leven ze als in een droom. Tot er in de boze buitenwereld iets gebeurt waar ze zich niet aan kunnen onttrekken. In Der Zauberberg is dat het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog, in Kruso de val van de Muur in oktober 1989, die het einde van de DDR betekende.

Seiler zet Eds leven voor zijn vertrek naar Hiddensee overtuigend en indringend neer. Uit alles kun je opmaken hoe beklemmend de communistische dictatuur voor vrije geesten moet zijn geweest. In zijn subtiele beschrijvingen van politiecontroles en ondervragingen van iedereen die uit de pas loopt, doet Seiler niet onder voor Ingo Schulze en Uwe Tellkamp, de grootmeesters van het benepen DDR-gevoel. Door zijn poëtische stijl, die de vroegere dichter in hem verraadt, verwoordt hij die werkelijkheid soms zelfs nog mistroostiger dan zij.

Al gauw leert Ed de drie jaar oudere Kruso kennen, die ook in Zum Klausner werkt. Tussen de beide mannen ontwikkelt zich een hechte vriendschap, met een bijna erotische ondertoon. Kruso beschouwt hun ontmoeting niet als toeval: in Ed herkent hij zijn Vrijdag, zoals hij zelf Robinson Crusoe is. En behalve dat ze beiden gedichten schrijven, delen ze nog iets: het verlies van een geliefde, in Kruso’s geval is dat zijn spoorloos verdwenen zuster Sonja.

Kruso heet eigenlijk Alexander – Aljosja – Dmitrijevitsj Krusovitsj. Hij is de zoon van een generaal van het Sovjet-bezettingsleger in Duitsland en een Russische circusartieste, een koorddanseres. Als hij zes jaar oud is, valt zijn moeder tijdens een circusvoorstelling voor zijn ogen van haar koord en is dood. Aanvankelijk denkt hij dat die val bij haar act hoort, ook omdat ze met haar hoofd tussen twee matrassen in was beland, alsof ze wilde wegkruipen: ‘Natuurlijk begreep ik er niets van. Het was circus. En ik kon ook niets anders doen dan lachen: ik lachte.’ Het is een onvergetelijke en ontroerende scène, waarbij Seiler ineens een tragikomische toon aanslaat.

Kruso is de regisseur van alle andere vakantiekrachten in Zum Klausner en manipuleert iedereen.

Gepakt en gestraft

Het blijken bezwerende woorden te zijn. Als Kruso op een dag gearresteerd wordt wegens illegale grensoverschrijding, vertelt zijn oom en pleegvader professor Rommstedt, de directeur van een op het eiland gevestigd stralingsinstituut, dat zijn neef op zijn zeventiende al eens heeft geprobeerd te vluchten, maar dat hij toen gepakt en gestraft is. En dan bereikt de roman een climax, omdat Rommstedt Ed ook zegt wat er werkelijk met Sonja is gebeurd. Het is een onuitsprekelijk en ondeelbaar geheim en trauma van Kruso, dat zijn vreemde gedrag verklaart.

Als in een Wagneriaanse Götterdämmerung stort de idylle van het eilandleven nu in. De ene na de andere bewoner van Zum Klausner verdwijnt en op een gegeven moment nemen zelfs de notabelen van het eiland de benen, met Kruso’s definitieve ondergang als gevolg.

Dat plotselinge vertrek van de eilandbewoners heeft alles te maken met het onverwacht opengaan van het IJzeren Gordijn in augustus van dat jaar. Tienduizenden Oost-Duitse toeristen vluchten dankzij die gebeurtenis via Hongarije en Tsjechoslowakije naar het Westen. Wat lange tijd onmogelijk leek, is ineens realiteit. De echte vrijheid lonkt sterker dan ooit tevoren en maakt aan ieders gedwongen of zelfgekozen isolement een einde, zelfs aan dat van de bewoners van Hiddensee, wier vrijheid uiteindelijk toch een illusie bleek te zijn.