Scepsis overheerst bij hulptop in Istanbul

World Humanitarian Summit Ambities en goede bedoelingen te over. Maar terwijl het huidige systeem voor humanitaire hulp bezwijkt onder alle crises, is aan het begin van de grootste hulptop ooit niet duidelijk hoe het anders moet.

De World Humanitarian Summit, die deze maandag begint in Istanbul, vindt plaats onder slecht gesternte. Het huidige systeem voor humanitaire hulp bezwijkt onder een overweldigend aantal crises, van de oorlogen in het Midden-Oosten tot natuurrampen zoals de droogte in Afrika. Hulporganisaties kunnen de vraag simpelweg niet meer aan. Sinds de Tweede Wereldoorlog zijn niet zo veel mensen ontheemd geweest. De Verenigde Naties schatten dat ruim 130 miljoen mensen wereldwijd hulp nodig hebben. Daarvoor is ongeveer 20 miljard dollar nodig, maar slechts 20 procent is gedekt.

„Velen betwijfelen of de internationale gemeenschap in staat is om de beloften in het Handvest van de Verenigde Naties waar te maken: het beëindigen van oorlogen en het aanpakken van mondiale problemen”, gaf VN-secretaris-generaal Ban Ki-moon toe. De top in Istanbul, een idee van Ban zelf, moet de aanzet geven tot een grondige hervorming van het internationale hulpsysteem.

In Istanbul zijn regeringen, hulporganisaties, bedrijven en mensen uit door oorlog getroffen gemeenschappen maandag en dinsdag bijeen om oplossingen te bedenken. Ongeveer zesduizend mensen uit 150 landen nemen deel, onder wie de Duitse bondskanselier Angela Merkel en 56 andere staatshoofden en regeringsleiders. Het is voor het eerst dat een humanitaire top van deze omvang en ambitie is georganiseerd.

Ondanks alle goede bedoelingen zijn velen sceptisch of de grote ambities wel worden waargemaakt. Een van de belangrijkste hulporganisaties, Artsen zonder Grenzen (AzG), zag op het laatste moment zelfs af van deelname. AzG vindt dat de top geen ruimte biedt om de grootste problemen van dit moment aan de orde te stellen: een structureel gebrek aan capaciteit voor noodhulp, geweld tegen hulpmedewerkers (vorig jaar werden 75 ziekenhuizen van AzG gebombardeerd), en staten die weigeren om oorlogsvluchtelingen op te vangen. De organisatie noemde de top in een verklaring:

„een vijgenblad van goede bedoelingen, dat toestaat dat deze systematische schendingen, bovenal door staten, worden genegeerd”

Het is een opmerkelijk besluit, want AzG is de afgelopen anderhalf jaar nauw betrokken geweest bij de voorbereiding van de top. „Tegen onze gewoonte in hebben we er behoorlijk wat energie in gestoken”, zegt Arjan Hehenkamp, directeur van AzG Nederland.

„Maar de opzet en het doel werden niet helemaal duidelijk. Bovendien kregen we geen ruimte om discussie te entameren. We wilden een keynote speech houden, maar mochten alleen aanschuiven bij een rondetafeldebat over medische noodsituaties waar we twee minuten spreektijd zouden hebben.”

Een vluchteling hangt kleren te drogen na zware regenval, in een kamp met migranten bij Idomeni, aan de Grieks-Macedonische grens. Sinds de Tweede Wereldoorlog zijn niet zo veel mensen ontheemd geweest.Foto Kostas Tsironis/Reuters

Hehenkamp vindt dat de top te veel is gericht op vergezichten terwijl de wereld in brand staat. Het belangrijkste thema is hoe noodhulp en ontwikkelingshulp beter op elkaar kunnen worden afgestemd, zodat crises worden opgelost en landen op den duur op eigen benen kunnen staan. Want de meeste hulp wordt verleend in langdurige crises die zich jaren voortslepen. Maar de aanpak is vaak gericht op de korte termijn: het lenigen van de meest acute nood.

Meer samenwerking

In aanloop naar de top publiceerde Ban een rapport waarin hij zijn visie voor de hervorming van het humanitaire systeem uiteenzet. Daarin bepleit hij onder meer een ‘gezamenlijke aanpak’ zodat hulp- en ontwikkelingsorganisaties niet meer langs elkaar heen werken. Hij wil dat ze in nauwe samenspraak met regeringen concrete doelen formuleren en een meerjarenplan opstellen hoe die te bereiken.

Veel landen zijn daar blij mee, maar internationale hulporganisaties zijn bang dat ze hun onafhankelijkheid verliezen als regeringen meer zeggenschap krijgen. „Ik waarschuw tegen [het werken met regeringen van landen] waar oorlog is en waar hulp wordt gepolitiseerd en gemilitariseerd want dan krijgen mensen niet de aandacht en steun die ze nodig hebben”, zei de Noorse diplomaat Jan Egeland, jarenlang de coördinator voor noodhulp van de Verenigde Naties, tegen het VN-persbureau IRIN.

Er is meer kritiek. Terugkerend thema: de visie van Ban is niet specifiek genoeg, zeker wat de hervorming van de omvangrijke VN-bureaucratie betreft. De bureaucratie wordt gezien als log en inefficiënt: de VN bestaan uit verschillende organisaties, zoals de UNHCR (vluchtelingen) en Unicef (kinderen), die vaak langs elkaar werken, ook al houden ze zich deels bezig met dezelfde onderwerpen.

Deze top is een vijgenblad van goede bedoelingen

Artsen zonder Grenzen

De verwachtingen voor de top zijn dan ook niet erg hooggespannen. De visie van Ban is weliswaar het resultaat van gesprekken met 23.000 mensen uit diverse sectoren over de hele wereld – een operatie die 24 miljoen dollar heeft gekost. Maar er zijn geen onderhandelingen aan voorafgegaan die moeten leiden tot een akkoord. Daardoor mist de top ook een duidelijk doel en een duidelijke opzet. Velen zien de de conferentie in Istanbul dan ook als een eerste aanzet tot een discussie die jaren zal gaan duren.

Lees ook: De ingezonden brief van de Turkse president Erdogan in The Guardian naar aanleiding van de top

Moeilijk besluit

Om die reden betreuren sommige hulporganisaties en mensen binnen de VN het dat juist AzG heeft besloten om de top te boycotten. Want het is een invloedrijke organisatie die geldt als het geweten van de industrie. „Het is teleurstellend dat ze er niet bij zijn”, zegt Herve Verhoosel, de woordvoerder van de top.

„De top is het beste podium om je mening te verkondigen, daar is echt wel ruimte voor. Alle onderwerpen die AzG aan het hart gaan zullen aan bod komen.”

Hehenkamp zegt dat het een moeilijk besluit was dat zeker niet onomstreden is binnen de organisatie. „Moet je ondanks alle bezwaren meedoen of kun je beter vanaf de zijlijn je mening geven? Maar alles in aanmerking genomen hebben we toch besloten om niet te gaan.”

„De top gaat niet over humanitaire hulp, maar over ontwikkeling en peace building. Dat slaat als een tang op een varken. Met onze aanwezigheid zouden we de uitkomst legitimeren.”