Elke chimp rouwt op z’n eigen wijze

Dat chimpansees rouwen om het verlies van een groepsgenoot was bekend. Maar nu blijkt dat ieder dier er anders op reageert.

Noel komt diverse malen een kijkje nemen bij het dode lichaam van Thomas.

Een dozijn chimpansees heeft zich rond het levenloze lichaam van een soortgenoot verzameld. De apen kijken naar elkaar en naar het lichaam. Af en toe raakt een chimp het lijk aan, maar wat vooral opvalt is de plechtige stilte.

Het zijn indrukwekkende beelden, gefilmd toen een jonge chimp in een Zambiaans opvangcentrum overleed. De Nederlandse primatoloog Edwin van Leeuwen was een van de filmers. Vorige week publiceerden hij en zijn collega’s een verslag in het American Journal of Primatology.

Zien we hier rouwende chimpansees? „We kunnen natuurlijk nooit in het hoofd van chimpansees kijken”, zegt Van Leeuwen aan de telefoon. „Maar als ik zie hoe afwijkend de chimpansees in deze situatie reageren, zou ik bijna zeggen: we zien hier inderdaad een rouwproces.”

„Of we dit rouw kunnen noemen zal altijd een moeilijke kwestie blijven”, zegt Cat Hobaiter, primatoloog bij de University of St Andrews in Schotland. Hobaiter was niet bij het onderzoek betrokken. „Wij hebben jonge chimps gezien die hun moeder verloren en plots alle interesse in het sociale leven verloren. Ze spelen of vlooien niet en zijn lethargisch. Als het mensen zouden zijn zouden we ze depressief noemen, maar ergens maakt het niet uit welk label we gebruiken. Het is duidelijk dat het verlies een grote impact heeft.”

Gangmaker

De overleden chimpansee in het filmpje is de 9-jarige Thomas. Thomas was een actieve en ondeugende chimp, de gangmaker van de groep. De doodsoorzaak konden dierenartsen niet achterhalen, maar uit sectie bleek wel dat Thomas verschillende bacteriële en virale infecties onder de leden had.

Thomas was een chimp in de kracht van zijn leven. Er is tot nu toe weinig bekend over hoe chimpansees omgaan met de dood van zo’n actief groepslid. De meeste verslagen beschrijven wat er gebeurt als een jonkie overlijdt. Moeders blijven hun dode kind aanvankelijk ronddragen en houden het bij nieuwsgierige chimps weg. Dat kan dagen tot weken duren. Er zijn gevallen bekend van moeders die zelfs een al ontbindend lichaampje met zich mee bleven dragen. Uiteindelijk laat een moeder het jong los.

De rouw concentreert zich in deze gevallen rond de moeder. De moeder is ook de enige met een betekenisvolle band met het overleden jong. Maar om volwaardige groepsleden wordt collectief gerouwd, zoals bij de sociale Thomas.

De groep van Thomas leeft in opvangcentrum Chimfunshi, in Zambia. De verblijven daar zijn groot en de chimpansees hebben geen direct contact met mensen, maar ze worden wel dagelijks gevoederd. Vanaf de randen kunnen onderzoekers de apen observeren.

Het was de verzorgers al opgevallen dat Thomas niet bij het voederen aanwezig was. Twee dagen later vonden ze hem dood, bij het hek. Eén verzorger begon meteen te filmen. Dat leek ook het moment dat chimps het lijk ontdekten. In stilte namen ze plaats rond het lichaam. Elke minuut groeide de groep. Dat is atypisch voor chimps, zegt Van Leeuwen. „Ze zitten niet graag met z’n allen bij elkaar. En als ze dat doen, zijn ze met elkaar bezig, dan eten ze of vlooien ze elkaar.”

Adoptievader

Van Leeuwen viel vooral op dat de chimpansees die de sterkste band met Thomas hadden, ook het hevigst op zijn dood reageerden. Neem chimpansee Pan. Nadat de moeder van Thomas overleed, trokken de twee voortdurend samen op. „Pan trad op als adoptievader, misschien was het wel zijn echte vader.”

Pan lijkt aangedaan door de dood van Thomas. Aan het begin van het filmpje slingert hij met opgezet haar over het lijk en slaat een andere chimp die aan het dode lichaam van Thomas wil trekken. Daarna worstelt hij zich nog drie keer door de verzamelde menigte om het lichaam te bekijken.

Hetzelfde geldt voor chimpansee Noel. Ook Noel bekommerde zich om Thomas toen zijn moeder stierf. Zij bleef het langste bij het lijk, tot lang nadat de andere chimps met voer waren weggelokt. Aan het einde lijkt ze Thomas’ tanden schoon te maken met een grasspriet. Af en toe stak ze de spriet in haar eigen mond. „Bij mijn weten is zoiets nog nooit gezien”, zegt Van Leeuwen. „Het ziet er liefdevol uit, maar wat betekent dit?”

En dan is er nog de reactie van Violet, het dominante vrouwtje. Tegen het einde van het filmpje raakt ze opgewonden, schreeuwt, en slaat hard op het lijk. Waarom doet ze dit? „Misschien probeert ze te begrijpen wat er aan de hand is”, zegt Van Leeuwen, „of verbrak ze op deze manier de spanning”.

Van Leeuwen kon het filmen omdat alles zich dicht bij het hek afspeelde. „Het gebeurt natuurlijk vaker dat een chimp sterft”, zegt hij, „maar vaak weten we niet wat er in de tussentijd gebeurt. Ik ben net terug uit Zambia. Er is weer een chimp overleden, een vrouwtje, maar zij had zich met haar beste vriendin teruggetrokken in het bos. Het enige dat de verzorgers opviel was dat veel chimps niet kwamen opdagen bij het voederen.”