Kleurpoederfestijnen kunnen heel explosief zijn

Deelnemers aan de Color Run gooien na afloop massaal met kleurpoeder. Foto ANP

Het evenementenseizoen is weer begonnen. Je merkte het al aan die fietswedstrijd laatst in de Achterhoek. Als straks de tentamens en examens achter de rug zijn gaat de Hollander weer helemaal los met zang en dans en noem maar op. Het wordt elk jaar leuker, want onze vermaaksindustrie is de innovatiefste van de wereld.

Dit weekend beleeft Amsterdam alweer de eerste Family Obstacle Run, een kruip-door, sluip-door voor vrienden, kids en collega’s die van Fun, Mud, Colors en Obstacles houden. Ze moeten door modder kruipen, over hindernissen klimmen en elkaar lachend onder het kleurpoeder gooien. Later in het jaar volgen nog meer Color Runs.

’t Is afgekeken van de Hindoes, die doen het ook, in de lente, op hun Holifeest en het is vreemd dat het vermaak zo laat populair werd want er is niet veel voor nodig. Je mengt levensmiddelenkleurstof door maiszetmeel, maakt er met water een papje van dat je laat indrogen en daarna maal je de korsten weer tot poeder. Dan werp je elkaar het goedje in het gezicht. Zie de how-to ‘color powder’ bij YouTube. Hoe fijner het poeder hoe beter want dan komen er kleurige wolken boven het feestterrein te hangen en dat ziet er spannend uit op een selfie. Daarom ook worden kant-en-klare zakjes en spuitflesjes verkocht met poeder van de juiste fijnheid.

Nederland kent het Holiplezier nu een jaar of vijf en te verwachten is dat het onder professionele begeleiding nog flink zal uitgroeien, tot er, zoals elders, complete batterijen poederkanons worden ingezet. In ieder geval ziet de Brandweer Amsterdam-Amstelland die bui wel hangen. Het is haar afdeling risicobeheersing niet ontgaan dat op 27 juni 2015 een kleurpoederfeest in Taiwan op een drama uitliep. Lokale Chinezen hadden drie ton geverfde maizena over feestvierders verspoten en opeens hadden de wolken vlam gevat. In de vuurbal zijn 199 mensen zwaar verbrand, vijftien overleefden het niet. (Wikipedia: Formosa Fun Coast explosion, schuw ook YouTube niet.)

De Amsterdamse brandweer wilde wel eens weten of dat hier ook kon gebeuren. Met eenvoudige middelen heeft zij uit kleurpoeders stofwolken bereid en inderdaad bleken die door een waxinelichtje of hete lamp tot ontploffing te kunnen worden gebracht. Het rapport Brandproeven kleurpoeder staat op internet. De Holipret blijkt levensgevaarlijk.

De maizena brandde als een fakkel. Zetmeel van aardappel wilde niet erg

Natuurlijk is het fenomeen stofexplosie al heel lang bekend. Er zijn jaren geweest waarin de ene na de andere Amerikaanse graansilo ontplofte omdat het graanstof boven in de silo door plotselinge ontlading van statische elektriciteit, dus door een vonk, tot explosie kwam. Onderzoekers van TNO demonstreerden het effect destijds op beurzen en bijeenkomsten. In een stevig containertje wekten ze een poederwolk op van fijn verdeeld tarwemeel of iets dergelijks en dat ontstaken ze met een elektrische bougie. Houtmeel, kolen- en graanstof, zetmeel, poedersuiker en het fameuze Lycopodiumpoeder bleken vermengd met lucht explosief te kunnen verbranden.

YouTube (‘Dust Explosion Using Corn Starch’) laat een eenvoudiger proefopzet zien waarmee dit kan worden aangetoond. Je sluit een stukje plastic slang aan op de tuit van een trechter, schept daar één of twee lepels maizena of poedersuiker in en blaast die met een stevige ademstoot (in de slang) in de richting van een brandende kaars. Bekijk eerst het filmpje! Vooral de wolk poedersuiker levert een verrassend felle steekvlam op, de test is dus niet zonder gevaar. Ook de maizena van Duryea brandde als een fakkel. Aardappelzetmeel wilde niet erg.

Nog simpeler is het om met een fijne zeef vanaf voldoende hoogte maizena of poedersuiker over een brandend waxinelichtje te strooien. Ook daarbij kunnen trouwens flinke vlammen ontstaan, de Amsterdamse brandweer deed zijn onderzoek niet voor niets in volledige uitrukkleding.

Bedenk ook dat er fijne poeders zijn die in brand kunnen vliegen zonder dat daar een vonk of aparte hittebron voor nodig is. Ultrafijn poeder van ijzer, aluminium, chroom of – bijvoorbeeld – zirkonium ontbrandt spontaan zodra het met lucht wordt vermengd. Dat is het effect van de warmte die bij de reactie met zuurstof vrij komt. Ook de vonken die vuursteentjes van klassieke gasaanstekers (of sigarettenaanstekers) opwekken danken hun vorming aan deze oxidatiewarmte. Vuursteentjes bestaan uit een legering van cerium, lanthaan en ijzer. Als het stalen ‘vuurrad’ wordt verdraaid raspt dat stukjes van deze legering los die zó minuscuul zijn dat ze spontaan in brand vliegen. Maar: zonder zuurstof geen vonk, ook dat is makkelijk aan te tonen. Strooi twee pakjes bakpoeder (natriumbicarbonaat, NaHCO3) in een diepe bus of pot, giet er wat heet water op en wacht een minuut tot de bus of pot volkomen is gevuld met het CO2 dat uit het bakpoeder vrij komt. Stel dan vast dat de aansteker binnen bus of pot niet vonken wil.

Het bakpoeder is misschien wel de uitweg uit het dodelijk Holirisico. De Amsterdamse brandweer constateerde dat kleurpoeders die met bakpoeder zijn vermengd niet of nauwelijks branden willen. „Het leek wel bluspoeder.” Of dit aan de productie van CO2 te danken is of dat verdunning met een willekeurig ander onbrandbaar poeder (zout, gips, talk, kalk) hetzelfde zou bewerkstelligen is niet duidelijk. Een AW-proefje met poedersuiker dat een-op-een was vermengd met bakpoeder was niet bemoedigend. De witte wolk die uit de trechter opsteeg brandde nog steeds. Voor een test met maizena was geen bakpoeder meer over.