Zwartje? Nee, dat is niet grappig

Sylvana Simons In Londen ontdekte Sylvana Simons wat het is om tot een minderheid te behoren. Maar ‘Zwarte Piet’ was het echte omslagpunt. Nu wordt ze politicus.

Sylvana Simons „heeft zich altijd moeten verdedigen”, zegt een vriendin. Foto Marco Okhuizen

Nee, Sylvana Simons (45) wierp zich niet altijd op als boegbeeld van de strijd tegen racisme. „Ik word geacht koste wat het kost solidair te zijn met mijn kleurgenoten en mijn landgenoten”, zei Simons nog in 2001, „terwijl Suriname voor mij net zo ver weg is als voor de meeste witte Nederlanders.”

Simons was toen net twee jaar weg bij muziekzender TMF, waar ze razend populair was. Als ze in de McDonald’s stond, drongen de gillende tieners zich aan haar op voor een handtekening. Haar bijnaam: the Dutch queen of r&b.

Tegenwoordig wordt ze op sociale media „Nederlanderhater”, „jankneger” of „Erdoganhulpje” genoemd. Het is een greep uit de reacties op haar bekendmaking, woensdag, dat ze de politiek in gaat. Ze sluit zich aan bij partij Denk, opgericht door twee Turks-Nederlandse politici.

Lees de analyse van Simons’ stap naar Denk: Tv-ster Sylvana Simons gaat politiek dekoloniseren

„Dit kwam als een verrassing”, zegt haar goede vriendin Anousha Nzume (46), actrice en activist. „Maar eigenlijk verbaast het me ook weer niet. Sylvana heeft de afgelopen jaren zo’n grote ontwikkeling doorgemaakt.”

Hoe werd de tv-ster een van de gezichten van de Nederlandse antiracisme beweging?

Foute vriendjes

Simons wordt in 1971 geboren in Paramaribo. Na anderhalf jaar verhuist ze naar Nederland, eerst Amsterdam, later Hoorn. Ze heeft zestien halfbroers en -zussen. Vijftien via haar vader, bij verschillende vrouwen, en één van haar moeder bij een andere man.

Het is moeizaam in het gezin. Goed, ze gaat naar balletles, heeft een pony, vriendinnen, maar de relatie met haar vader is slecht. School lukt niet. Ze gaat van het vwo af, naar de havo, ze probeert de kappersschool, balletacademie, theaterschool – maar maakt niets af.

Op haar vijftiende loopt ze weg van huis. Er zijn foute vriendjes. Door een van hen wordt ze rond haar zeventiende herhaaldelijk het ziekenhuis in geslagen. Nog steeds heeft ze last van een ontwrichte kaak.

Op haar twintigste raakt ze zwanger. Ook haar toenmalige vriend mishandelt haar. Pas na drie jaar durft ze uit die relatie te vluchten. Maar dan trekt zoontje Salvatore, op bezoek bij zijn vader, een pan kokend water over zich heen. Het jongetje raakt ernstig verbrand over 60 procent van zijn lichaam, verkeert een week in levensgevaar. Niet lang daarna pleegt haar ex, die worstelt met schuldgevoel, zelfmoord – net als haar vader enkele jaren later zal doen.

Geld verdient Simons met dansen in discotheken in Amsterdam. Lex Harding, oprichter van TMF en Radio 538, ‘ontdekt’ haar tijdens zo’n optreden. Ze wordt presentatrice, ‘vj’, bij de nieuwe muziekzender TMF.

Ze bekritiseert zelfs Google. Wie zoekt op het woord ‘hand’ krijgt als eerste resultaat een afbeelding van een blanke hand

„Gepassioneerd en gedreven was ze”, zegt Fabienne de Vries (42), destijds haar collega-vj bij TMF. „Intrinsiek gemotiveerd.” En ook toen al: stellig. „Zij was iemand die altijd een mening had. Zij stond ergens voor.”

Naar buiten toe doet ze dat dan nog een stuk minder. In interviews wordt haar, tot haar ongenoegen, vaak gevraagd naar haar positie als een van de weinige zwarte vrouwen op de Nederlandse tv. „Hoe populairder het station werd, des te meer mensen mij gingen zien als spreekbuis van de zwarte gemeenschap”, zal ze later zeggen. „Voor mij was het een schok en een veel te zware last. Ik wilde gewoon Sylvana zijn, en kunnen doen en laten wat ik leuk vind.”

Een omslagpunt vindt plaats in Engeland, waar ze rond haar 28ste heen verhuist met haar twee kinderen en toenmalige vriend, een professioneel bokser. „Pas in Londen merk ik wat het betekent om ‘een minderheid’ te zijn”, zegt ze daar destijds over. „Openlijke discriminatie komt daar veel meer voor. Taxi’s rijden je gewoon voorbij als je er ’s avonds laat eentje nodig hebt.”

De relatie houdt niet lang stand. Ze keert terug naar Nederland. Ze verlaat TMF om andere programma’s te gaan maken, presenteerde onder meer Sexquiz on the Beach. Dat kwam haar soms op kritiek te staan.

„Ze heeft zich altijd moeten verdedigen”, zegt Nzume. Nu is dat het imago van, zoals Simons het zelf noemt, „angry black woman”, eerder was het dat van sexy TMF-girl. Als ze overstapt naar RTL en het boekenprogramma Kaft gaat presenteren, is de scepsis groot. Remco Campert in een column: „Hopelijk slaat de boekenbabe het boek ook open.” Hoongelach als ze in beeld verschijnt met een bril op, en ze in de uitzending toegeeft In Europa van gast Geert Mak niet te hebben uitgelezen.

Ontrouw

Ook vanuit de Surinaamse gemeenschap komt kritiek. Er wordt haar verweten een „bounty” te zijn, zegt ze zelf, dat ze zich te veel gedraagt als blanke. Het helpt niet als ze in een interview met de Volkskrant zwarte mannen ontrouw verwijt: „Als je op zwarte mannen valt, heb je een probleem.”

Anousha Nzume leerde Simons beter kennen toen ze samen in een radioprogramma zaten. Nzume geeft daar felle kritiek op schrijver Robert Vuijsje, die met zijn boek Alleen maar nette mensen een stereotiep beeld van zwarte Nederlandse vrouwen zou neerzetten. Nzume: „Sylvana was toen nog veel meer van: joh, maak je nou niet zo druk. Haar engagement leek nog niet zo op de voorgrond aanwezig.”

Lees ook over Black Twitter: Witte mensen moeten eens luisteren

En toen kwam de zwartepietdiscussie. Nzume: „Ik vroeg haar in 2014 om mee te doen met een make-over voor Zwarte Piet. Ik dacht: die zegt vast nee. Tot mijn verbazing zei ze: ja, absoluut.” Datzelfde jaar noemt ze zwarte piet in de Volkskrant een „achterhaald symbool van racisme”.

Er lijkt iets in Sylvana te ontwaken. „Op het moment dat je je uitspreekt tegen Zwarte Piet krijg je zoveel over je heen”, zegt documentairemaakster Sunny Bergman (43), „dan zie je het racisme in al zijn hevigheid.”

Ook Bergman kreeg talloze boze reacties toen zij actievoerde tegen Zwarte Piet. „Maar voor Sylvana waren de reacties venijniger. Ik ben wit, bij haar gaat het regelrecht over haar afkomst, haar huidskleur, haar haar.”

Het jaar erna zit Simons als tafeldame bij De Wereld Draait Door tegenover televisiemaker Martin Simek. Waneer Simek de term ‘zwartjes’ gebruikt om bootvluchtelingen aan te duiden, spreekt zij hem daar op aan.

Simons: „Die term die je net gebruikt. Is dat grappig bedoeld?”

Simek: „Nee, dat is niet grappig bedoeld. Mijn vrouw is ook zwart.”

Simons: „Dat is geen excuus.”

Weer een stroom aan negatieve reacties. „Sylvana moet jij niet terug met de bananenboot?” schrijft iemand op Twitter.

Politiegeweld

Maar het zijn juist deze reacties die Simons bestendigen in het idee dat racisme een groot probleem is in Nederland. Simons verhardt haar toon. Ze benoemt steeds vaker voorbeelden van racisme. Ageert tegen politiegeweld in Den Haag. Bekritiseert zelfs Google omdat de zoekterm ‘hand’ als eerste witte handen oplevert. Simons noemt dat „de vanzelfsprekendheid van white privilege, waarbij wit automatisch en achteloos de norm is”.

Haar nieuwvonden engagement leidt nu tot een sprong naar de politiek. Woensdag zei Simons in De Wereld Draait Door wat de doorslag gaf: de „racistische bagger” die dagelijks op sociale media over haar wordt uitgestort.

Maar is de politiek wat voor haar? „Ik zie niet in waarom een bankdirecteur wel de politiek in kan, maar een presentatrice niet”, zegt Anousha Nzume. „Ik twijfel alleen of Denk de juiste partij is. Nou ja, als ze het niets vindt houdt ze er zo weer mee op. Zo is ze dan ook wel weer.”