Fotograaf des doods

Moordfoto’s Alphonse Bertillon fotografeerde meer dan honderd jaar geleden plaatsen delict voor de Parijse politie. Zijn foto’s zijn nu in het Fotomuseum in Rotterdam te zien.

Foto Alphonse Bertillon

Ze moeten hebben geweten dat Monsieur André die maandag 3 oktober met een tas met 4.000 francs naar huis zou komen. Wellicht hielden ze hem al een tijdje in de gaten – hij werkte immers als bankemployee en het was zijn taak waardevolle papieren en contant geld naar de bank te brengen. Dat de ongelukkige garçon de recette vervolgens op brute wijze werd vermoord, is in 1910 voor altijd vastgelegd door Alphonse Bertillon. Het beeld is verontrustend: de plas met bloed rond het hoofd van Monsieur André, de hamer ernaast, het suffe touwtje dat om zijn benen is gebonden. De leren tas waar het geld in moet hebben gezeten hangt nog om zijn schouders en ligt nu nutteloos te wezen op zijn gezette buik. Over de merkwaardige rol van het strijkijzer dat daar zo akelig dicht bij hem op de grond ligt, denk je maar liever niet na.

Tien jaar nadat Alphonse Bertillon (1853-1914) in 1882 hoofd was geworden van de fotoafdeling van de Préfecture de Police in Parijs, begon hij met het ontwikkelen van wetenschappelijke methodes om een plaats delict in beeld te brengen.

Hij was toen al beroemd met zijn systeem om misdadigers te identificeren: de naar hem vernoemde Bertillonage, waarbij hij lichamelijke kenmerken opmat, zaken als kleur van de ogen, haar en huid noteerde en natuurlijk een foto nam; de beroemde mug shot zoals iedereen die nu kent uit kranten en films. Dat die behalve van voren ook altijd en profil wordt genomen is voortgekomen uit het idee dat Bertillon had over het rechteroor: hij meende dat dat op een dag gebruikt zou gaan worden als uniek identificatiemiddel.

Bertillon gebruikte voor het vastleggen van een plaats delict een groothoeklens en een driepootstatief van ruim twee meter – in de foto van Monsieur André zijn de houten poten duidelijk aanwezig – waardoor het slachtoffer bijna lijkt te zweven op dat oude Franse tapijt, ingeklemd tussen zijn antieke tafel en het uitbundige bloemetjesbehang aan de muur.

Een onbetwistbaar document

In een tijd dat men begon te twijfelen over de betrouwbaarheid van het geheugen, leken foto’s van de plaats delict het ei van Columbus. Rodolphe A. Reiss, een van Bertillons leerlingen, schreef in 1912 dat een foto ‘een onbetwistbaar document’ is, gemaakt door ‘een machine die getrouw de werkelijkheid weergeeft’. Zien is geloven, immers.

Rodolphe vergat daarbij dat de realiteit complexer is; dat een foto niet alleen maar gemáákt moet worden, maar ook ‘gelezen’ en geïnterpreteerd, en in de lange weg van een strafproces op de juiste manier moet worden gepresenteerd. Los nog van het feit dat een foto weliswaar niet kan liegen, maar de maker ervan natuurlijk wel.

De moordenaars van Monsieur André zijn overigens gepakt. De Franse krant Le Petit Journal van zondag 16 oktober 1910 publiceerde een artikel over de arrestatie van de twee jonge daders, die het meeste van de 4.000 francs die ze van Monsieur André hadden gestolen, inmiddels al hadden uitgegeven aan alcohol, vrouwen en nieuwe kleren.