Wat in Amerika gebeurt, raakt ons direct

Rob Riemen leidt het Nexus Instituut, dat intellectueel debat aanmoedigt. Nu haalt hij Jeb Bush en andere prominenten hierheen.

Foto Joyce van Belkom

Rob Riemen is trots dat hij Jeb Bush heeft gestrikt om een lezing te komen geven in Amsterdam; diens eerste publieke optreden sinds hij in februari uit de race om de Republikeinse presidentsnominatie stapte. Maar echt verbaasd is hij ook weer niet dat Bush toehapte. In de 25 jaar dat hij Nexus – het tijdschrift en het gelijknamige instituut leidt – kwam er een optocht aan grote namen uit de hele wereld voorbij voor lezingen en symposia onder wie George Steiner, Mario Vargas Llosa, Sonia Gandhi, Garry Kasparov, Anne Applebaum, Roger Scruton en Simon Schama. Voor het symposium over de Amerikaanse democratie, volgende week zaterdag in het DeLaMar Theater, komt een trits prominente intellectuelen en movers and shakers uit beide politieke kampen over.

Het toont de kracht van het netwerk dat Riemen in die kwart eeuw heeft opgebouwd. Om het te onderhouden is hij de helft van het jaar op reis, zegt hij. „Want niemand vindt het leuk als je alleen langs komt als je iets nodig hebt.”

In die tijd werd Nexus een ‘internationaal Davos’, zegt Riemen. Niet het Davos van het door hem verafschuwde World Economic Forum, dat alles in zijn ogen „reduceert tot kwantiteit”, maar het ijlere Davos van – je kunt erop wachten: in elk gesprek met Riemen valt binnen twee minuten de naam van zijn lievelingsschrijver – Thomas Mann en diens Toverberg. „Dat is een gemeenschap van kunstenaars, schrijvers, musici, diplomaten, politici, die zien hoe belangrijk het is om een gesprek te voeren, ondanks de onderlinge verschillen tussen een Bush en [de marxistische filosoof] Slavoj Zizek, om eens twee uitersten te noemen.”

Nexus ontstond uit de interviews die Riemen als theologiestudent in Tilburg voor een tijdschrift maakte. Vooral Johan Polak (1928-1992), uitgever van klassieke teksten en mecenas, maakte een diepe indruk op hem. „Alles wat ik wist over het Europees humanisme zag ik terug in die man, in zijn huis, boekenkast, hoe hij sprak over Elias Canetti en Kafka-biograaf Max Brod, die hij had gekend. Zijn levensmissie was het doorgeven van Europees cultuurgoed. Zonder zijn vriendschap en aanmoediging had ik het niet aangedurfd Nexus te beginnen.”

Dat deed hij pas echt toen kort na elkaar een aantal mensen overleed, onder wie ‘geestelijk vader’ Polak en Riemens eerste vrouw. „Je leert dat tijd het kostbaarste is dat er is, je leven wordt geconcentreerder. Uit die energie is het instituut gegroeid.”

Dat gebeurde schoksgewijs, na een subsidie van de Universiteit Tilburg in 1995, en in 2004 met een internationale toernee tijdens het Nederlandse EU-voorzitterschap. Is het nu een intellectuele multinational? „Wat een afschuwelijke term”, zegt Riemen. „Wij verkopen geen product. Wij doen wat universiteiten tegenwoordig nalaten omdat ze in de ban zijn van het rendementsdenken, het zijn onderwijsfabrieken met een ceo aan de top. Nexus voert het publieke gesprek over de grote vragen van het leven.

„Wittgenstein zei: als alle wetenschappelijke problemen zijn opgelost, hebben we de vragen van het leven nog steeds niet opgelost. Wij zijn wezens op zoek naar betekenis. Wat heeft waarde, hoe weet ik hoe ik het goede kan doen? Wat is wijsheid? De antwoorden krijg je niet gedownload of op je bankrekening. Het is een permanente oefening in cultuur. Filosofie, theologie en de kunsten kunnen je verder helpen.”

Bent u boos op mensen die zulke vragen niet stellen? Of die zeggen: ‘Ik heb niets met muziek’?

„Ik ben boos dat we zijn terechtgekomen in een maatschappij waarin ons wordt voorgehouden dat cultuur een hobby is en dat de Zuidas belangrijker is. Ik verwijt de universiteit dat ze het kinderen gemakkelijk maakt door ze een flutpapiertje te geven en ondertussen kassa te draaien. Het gaat me om het idee dat cultuur onmisbaar is.”

Bent u eigenlijk een onderwijzer.

„Nee.”

Zo een die een mooi boek voorleest, waardoor dan een of twee kinderen in de klas worden aangestoken?

„Wat ik doe zou heel normaal moeten zijn. Ik lees nu veel over de Founding Fathers van de Verenigde Staten. De eruditie en visie! Wij zijn dat kwijtgeraakt! De huidige generatie politici weet helemaal niets, en dat kun je ze niet eens kwalijk nemen als je weet uit welk onderwijssysteem ze komen.”

Over Europa is hij dubbel, zegt hij. De Europese Unie is ‘verworden’ tot een politiek-economisch project, maar géén Europese Unie is een nog erger vooruitzicht. Dus is hij vóór. Intussen zou Europa moeten en kunnen staan voor „moreel bewustzijn, inclusief ruimte voor de islam”. Een generatie bestuurders heeft zich dat laten ontglippen, zegt hij, waardoor de donkere kant, de tribale instincten, het ‘eigen land eerst’ weer opkomen. „Dan krijg je charlatans, die zeggen: het nationalisme gaat je redden, aan twee kanten van de oceaan. Maar nationalisme reduceert identiteit tot de taal die je spreekt en de plaats waar je geboren bent.”

Hij is een tikje zwaar op de hand, heeft weinig zelfspot, erkent Riemen. En daar is soms reden voor, zoals bij het afgelopen symposium met de donkere wolken-titel Waiting for the barbarians. De dag ervoor waren de aanslagen in Parijs. „Er viel niets te lachen”, zegt Riemen.

Het aanstaande symposium gaat over de Amerikaanse toekomst, maar Amerika is ooit begonnen als een project van teleurgestelde Europeanen. En wij weten dat wat daar gebeurt ons direct raakt, zegt Riemen.

Hoe ziet uw ideale symposium eruit?

„Elke keer als ik een programma heb geschreven, en ook dit keer, denk ik: eigenlijk moet Thomas Mann daar zitten, Roosevelt , Tocqueville, Freud, Nietzsche, Socrates. Een deathman’s conference. Misschien moet ik het een keer doen door hun biografen te vragen.”