‘Nederlanders zijn kampioen langslapen’

nrc.checkt Dat stelde Algemeen Dagblad op maandag 9 mei.

De aanleiding

„Nederlanders slapen het langst van allemaal”, schreef Algemeen Dagblad op maandag 9 mei. Uit nieuw wetenschappelijk onderzoek zou blijken dat Nederlanders gemiddeld 8 uur en 12 minuten op één oor liggen.

Waar is het op gebaseerd?

De krant verwijst naar een artikel in het wetenschappelijke tijdschrift Science Advances, door onderzoekers van de Universiteit van Michigan. We vinden het op internet, maar komen de stelling uit het AD niet in de tekst tegen. Wel staat op pagina 4 een grafiekje waaruit af te lezen valt dat de Nederlandse deelnemers meer uren slapen dan die uit 19 andere landen. De onderzoekers baseren zich op gegevens van 5.450 gebruikers van de smartphone-app ENTRAIN, die reizigers tracht te helpen hun biologische klok versneld aan te passen aan een andere tijdzone.

En, klopt het?

We raadplegen drie deskundigen: Gerard Kerkhof (emeritus hoogleraar psychofysiologie van de 24-uurs ritmiek en slaap aan de UvA; staflid van het Slaapcentrum van Medisch Centrum Haaglanden), Marijke Gordijn (onderzoeker humane chronobiologie aan de Rijksuniversiteit Groningen en eigenaar van een bedrijf dat onderzoek, advies en training geeft over 24-uurs ritmen en slaap) en Ton Coenen (emeritus hoogleraar biologische psychologie aan de Radboud Universiteit en auteur van het boek Het slapende brein).

Kerkhof wordt in het AD-artikel geciteerd. Hij legt onder meer uit hoe het menselijk lichaam door daglicht registreert dat het tijd is om op te staan. Zijn uitspraken als deskundige wekken in het artikel de indruk dat het een goed onderzoek is. Maar anders dan we verwachten is hij er „niet erg gelukkig” mee. Hij heeft dat ook gezegd tegen de AD-journalist, maar die heeft dat niet in het artikel opgenomen. „Mijn eerste bezwaar is dat de groep die zijn gegevens beschikbaar heeft gesteld via de app geen representatieve steekproef is. Niet alleen zijn het te weinig respondenten, ook zijn het alleen reizigers. Ten tweede heeft de app niet de werkelijke slaapduur gemeten, maar het moment waarop de gebruikers in bed stapten en het moment waarop ze wakker werden.”

Gordijn vindt het artikel „een interessante aanvulling” op eerdere epidemiologische studies naar slaap door middel van vragenlijsten. „Om hieruit echter te concluderen dat Nederlanders het langst slapen van allemaal gaat me te ver.” Ook zij vindt de steekproef te klein. „Wat je wel kunt zeggen is dat van de gebruikers van de app over de hele wereld, deze kleine groep Nederlanders kennelijk het langst slaapt.” Hoewel zelfs dat niet helemaal zeker is, zegt ze. „Om werkelijk te weten hoe lang geslapen wordt zou je slaap moeten meten met een EEG.”

Coenen vond het „op het eerste gezicht een geweldig indrukwekkend en hoogwetenschappelijk artikel”. „Maar hoe langer je erover nadenkt, des te minder wetenschappelijk het wordt.” Ook hij noemt de niet representatieve steekproef als voornaamste bezwaar. Daar komt bij dat de uitkomsten niet stroken met eerdere onderzoeken. „Voor zover bekend slapen Nederlanders gemiddeld zo’n 7,5 uur per nacht. Dat is toch wel een verschil met de 8 uur en 12 minuten.”

Conclusie

Voor dit onderzoek werden gegevens gebruikt van een smartphone-app. De deelnemers vormen geen afspiegeling van de bevolking. Bovendien werd het tijdstip van naar bed gegaan gemeten, niet het moment van in slaap vallen. Andere onderzoeken ondersteunen de uitkomst niet. De bewering dat Nederlanders kampioen langslapen zijn beoordelen wij daarom als ongefundeerd.