De fatale schokgolf voert zelf het woord

Het noodlot van een Britse soldaat wordt in deze roman verteld door objecten zoals een kinderfiets, een kunstbeen, een kruiwagen. Het levert een klinisch verslag op van een gruwelijke gebeurtenis.

Tom Barnes, commandant van een Britse legereenheid, uitgezonden naar het Midden-Oosten, stapt tijdens een patrouille op een bermbom. Hij ligt aan flarden, gaat bijna dood, wordt gerepatrieerd en moet verder leven zonder benen. Dat is in het kort het verhaal dat Harry Parker vertelt in zijn debuutroman Anatomie van een soldaat. Rauw en schokkend, geen detail blijft je bespaard.

Maar het is niet alleen het verhaal dat Anatomie van een soldaat opmerkelijk maakt, het is ook de vorm die Parker aan dat verhaal heeft gegeven. Hij laat het verhaal vertellen door objecten. In elk hoofdstuk is een ander object aan het woord: een kinderfiets, een kunstbeen, een sneeuwvlok, een kruiwagen, de botzaag waarmee Barnes’ been wordt afgezet, en zo gaat het door, vijfenveertig hoofdstukken lang. Het gaat niet alleen om dingen die betrokken zijn bij Barnes’ bestaan als soldaat, de aanslag en zijn herstel, maar ook objecten die een rol spelen bij de daden van de tegenpartij.

Al die verschillende woordvoerders zorgen voor afwisseling, en dat effect wordt nog versterkt doordat Parker het verhaal niet chronologisch vertelt, maar in de tijd heen en weer springt. Toch krijgt de parade van objecten iets eentonigs. Soms kondigen de dingen zich meteen aan het begin van hun hoofdstuk expliciet aan (‘Ik ben een olijfgroene rugzak met een inhoud van dertig liter’, ‘Ik ben een kampeerbed, opvouwbaar’), en dat zorgt voor een kunstmatig, opsommerig effect. In de gevallen wanneer niet meteen duidelijk is welk object aan het woord is, voel je je meteen meer betrokken, serieus genomen, alsof je een ingewijde bent die niet op de hoogte hoeft te worden gesteld; aan de andere kant leidt de vraag wie hier de verteller is wel weer af van het verhaal.

Koud om het hart

Misschien had Parker elk object van een duidelijker eigen toon moeten voorzien. Aan de andere kant zorgen al die afstandelijke, soms klinische verslagen ervoor dat het je koud om het hart slaat. Een van de hoogtepunten van het boek is het korte hoofdstuk waarin het woord wordt gevoerd door de schokgolf van de explosie die Barnes’ bijna fataal wordt. Wat ook indruk maakt is het niet te missen feit dat Parker in zijn roman beschrijft wat hem zelf is overkomen. Parker was commandant in het Britse leger en stapte tijdens een missie in Afghanistan op een bom die hem zijn beide benen kostte. In feite beschrijft hij, terwijl schijnbaar emotieloos van object naar object wordt gesprongen, zijn eigen pijn, leed en trauma. En dan begrijp je waarom hij voor deze vorm heeft gekozen. Hij heeft afstand nodig om dichtbij zijn eigen ervaringen te kunnen komen. Door objecten als spreekbuis te nemen, kan hij objectief naar zijn eigen traumatische ervaring kijken.

De Amerikaanse schrijver Tim O’Brien, die als soldaat in Vietnam diende, deed iets vergelijkbaars toen hij zijn heftige oorlogservaringen vormgaf in de romans Going after Cacciato en The Things They Carried. Ook O’Brien draaide om de kern heen, door zijn toevlucht te nemen tot surrealisme of door te spelen met waarheid en fictie. Ook bij hem wist je wat er voor hemzelf op het spel stond, en daarom maakten juist die schijnbewegingen indruk. Soms is de omtrekkende beweging de kortste weg naar de kern.

Het niveau van O’Brien haalt Parker niet. De personages van O’Brien zijn wanhopig of gelaten in de chaos. Bij Parker overheerst een ijzige en ijzingwekkende kilte. Misschien zegt dat ook iets over de manier waarop de oorlogsvoering in de afgelopen decennia is veranderd, maar dat is niet alles. O’Brien is universeler, of, om het gevreesde woord te gebruiken, gelaagder. Bij O’Brien wordt de oorlog verbonden met de hele condition humaine, bij Parker ontbreekt die dimensie. Wat Parker wél doet: hij beschrijft via de objecten die hij aan het woord laat ook de gedragingen en gedachten van de tegenpartij, hij geeft een breder beeld van het conflict waaraan zijn personages deelnemen. Aan de ene kant schept hij daarmee afstand door de focus steeds weer bij het hoofdpersonage weg te halen. Aan de andere kant weet je dat alles wat er gebeurt ertoe zal leiden dat commandant Barnes straks opgeblazen wordt. Dat zorgt voor een beklemmend effect.