Verlies van nationaliteit mag geen automatisme zijn

Quizvraag: welke lezer weet dat behalve het paspoort ook het Nederlanderschap zélf kan verlopen? Oké, niet als je in Nederland blijft wonen, of zelfs binnen de EU. Maar wie zich daarbuiten vestigt en daar tien jaar blijft, kan zijn Nederlandse nationaliteit en dus ook zijn verblijfs- en vestigingsrechten zomaar zien verdampen.

Laat het even bezinken: het Nederlanderschap kan van rechtswege, door tijdsverloop vervallen. Dat gebeurt in beginsel bijvoorbeeld ook als een Nederlandse expat de nationaliteit van zijn nieuwe land van verblijf ‘erbij’ denkt te nemen. Maar wie weet dat? Moet je dat zelf uitzoeken, dient de staat je te informeren? Wat is het evenwicht tussen de informatieplicht van de zelfredzame burger die zich elders vestigt en de zorgvuldige overheid?

En nog los daarvan - is dit wel een verstandige regel, in een tijd waarin rond nationaliteit en identiteit emotionele debatten worden gevoerd. Nationaliteitsverlies wordt bovendien in nogal wat anti-terreurmaatregelen als sanctie ingezet. Overigens omkleed met veel meer waarborgen dan in deze ‘vergeetregel’.

De Nationale ombudsman zette deze kwestie deze week terecht op de politieke agenda. Aanleiding vormden zo’n 500 klachten van Nederlandse expats die tegen hun wil en vaak ongemerkt het Nederlanderschap kwijtraakten. Hun klacht kwam erop neer dat consulaten en ambassades hen wel wisten te informeren over de Koningsdag folklore, maar niet over zoiets wezenlijks als het risico op verlies van nationaliteit.

Het oordeel van de Ombudsman dat de overheid hier een informatieplicht heeft is zonder meer juist. Overheden vertellen ook dat uw rijbewijs gaat verlopen, wanneer u aangifte moet doen, waar AOW aan te vragen, of bezwaar in te dienen tegen een huurverhoging. Expats worden daarentegen behandeld als ex-partners. Uit het oog, uit het hart en zoek het verder zelf maar uit. Dat zou nog te billijken zijn als die informatie vindbaar en overzichtelijk was. Dat is echter niet zo. De regelgeving is complex, ontoegankelijk en foutgevoelig. Ook het kabinet geeft dat toe.

Het automatisch verlopen van de Nederlandse nationaliteit zelf is trouwens onbillijk. In januari toonde oud-hoogleraar migratie d’Oliveira in het NJB al aan dat de regel te absoluut is, geen individuele toetsing toelaat en de informatievoorziening zo slecht is dat er strijd is met het verdragsrechtelijke verbod op willekeur. De Franse praktijk waar verlies van de nationaliteit een beslissing van de rechter is en de termijn vijftig jaar, is te prefereren. Bovendien richt de Franse regel zich op de tweede en volgende generaties – niet op de eerste. Ook dat is redelijker.